Son dönemlerde tıpkı önceki yıllarda olduğu gibi gerek çok sert, gerek çok ılımlı yazılar yazmaya, gerekse ince mesajlar vermeye çalışıyorum. 

Esasında yıllar önce yazı yazmayacağıma, kimseyle kavga etmeyeceğime, doğrular dahi olsa ses etmeyeceğime dahi kendime söz vermiştim. 

Bunu da son 2 yıla kadar başarmıştım. Neden bu konuda geri döndüm ordan başlayayım, neden bu kadar yazıyorum anlatayım ki insanlar daha önce dediği gibi sen mi kurtaracaksın demesin. Ben bana düşeni yapıyorum. 

Öncelikle son 2 yıl önceye kadar birçok kişi, birçok konuda destek istemiş bu konuda kendimi çektiğimi, kendi halimde takıldığımı belirtmiştim insanlara. Bunu da insanları kırmadan anlatmaya çalıştım her zaman. Çünkü yapım buna müsaade etmiyor. Herkese sevgi, saygı göstermeye çalışıyorum.

Tabi bunun sonuçları olarak insanlar çözüm bulmak için başka kapıları çalıyor ve cevaplar bulmaya çalışıyor.

 Özellikle gençler... 

Fakat sonuç olarak ya kafası karışıyor ya bu hobiden uzaklaşıyor ya da bu işin çok zor olduğunu düşünüyor. Çünkü kapısını çaldığı birçok kişi egoist ve siz yapamazsınız havasında imajlar veriyor. 

Örneğin konu yemse ya bana yazma deyip engelleyenler ya da bunu iki cümlelik anlatmak yerine kitaplarca cümlelerle ifade edenler oluyor. 

Bu da insanları çok yoruyor, üzüyor. 

7 yıl önce bir kardeşimiz bana soru sormuştu. Ben o dönemler kendi içime kapandığım için "cevaplamasam kusura bakmazsın değil mi inan yıldım artık" demiştim. 

Yol gösterdiğimiz muhakkak ticari kaygılarla, bizi tanımaz tavırlarla yoluna devam ediyordu çünkü. 

Bu kardeşimiz 7 yıl sonra biraz daha ılımlı dönemim de aynı soruyu bana sordu. Dedim ki 7 yıl boyunca bu konuda hiç kimseye bunu sormadın mı? Sordum abi ama hiç mantıklı cevap alamadım dedi.

Bu ve buna benzer birçok olay sonrasında insanlar birilerinin elinde kıvranmamalı deyip tekrar bir şeyler anlatamaya çalışıyorum.

Kısacası doğrular anlatılmadığı zaman insanlar tükenmiş bir durumda çözümler üretmeye çalışıyor bunlarda zaman, para kaybı olarak hanelerine yazılıyor. 

Bu işi biraz çözmüş insanlarda her anlamda ticarete atıldığı için veya popülerite sevdasında olduğu için çıkar, menfaat, ego döngüsü süre gelip gidiyor. 

Ya da cahil cesaretiyle ben bu işi her anlamda yaparım deyip işe girişmiş oluyor. 

Fakat bunun ki sadece özgüven oluyor bilgi vs değil. O da camiayı ilerletmiyor. 

Diğer kendini bilen, dürüst efendi ama tek eksiği olan "özgüvensiz" (yanlış anlaşılmasın bu egoist insanların baskısından dolayı) insanlarda ben başarabilir miyim acaba, ben yapamam yok ya çünkü bir usta benim yemime "kurabiye" dedi, o dediyse kesin olmaz gibi cümleleri sürekli beyninde tekrarlıyor. 

Ve birçok insan tanıdım ki emin olun "kurabiyecilerin" yaptığı yemi 10 ile çarpar. Tek eksik özgüven eksikliği, zaman ve nakit eksikliği. 

Bunu da bu ailenin egoistleri çok iyi bir şekilde bildikleri için bu baskıyı çok daha fazla artırmaya çalışıyor. Bu baskı arttıkça da özgüvenli ama cahil cesaretli kişilerde bir zaman sonra bu ailenin hatrı sayılır, söz sahibi kişilerinden biri olup gidiyor. 

Daha önceki yazımda da bunun örneğini vermiştim. Bu kişilerde bir ailenin çocuk yetiştirdiği insanları bu şekilde yetiştiriyor camiada bu şekilde kısır döngü içerisinde süre gidiyor.

Yani kişi ne kadar iyi olursa olsun örnek aldığı insanlar bozuk olunca kapısını çalan insanlara bu şekilde davranmak zorunda kalıyor. Çünkü kültür bu şekilde oluşuyor. 

Konuşma şekli, hitabı, bakışı, egosu her şeyiyle aynı kişiler bu camiaya tekrar kazandırılmış oluyor. 

Şimdi girişi uzunca böyle yaptıktan sonraki böyle yazıları uzun yazmam gerekiyor. Bir hikaye gibi anlatmak istediğim her şey hikayenin sonunda oturmalı. 

Yoksa sorunlar kavranmazsa çözüm olmaz. 

Şimdi gel gelelim asıl konumuza... 

Bu gibi egoist, yarışmalarda boy gösterme ve popülerite sevdalısı, ticari ahlaktan yoksun, mal getiriyorum paranızı verin ne zaman geleceği belli diyen... 

Esasında birçok kişinin özgüvenini, hevesini her anlamda kıran insanlardan bu camia nasıl kurtulur, nasıl temizlenir, gençlere nasıl yol açılır bunları anlatayım. 

-Egoist, Sahtekar, Ticari Ahlaktan Yoksun Kişiler Kimlerdir ? 

1-) Bunların kaynağı insandır. Yani insanların poh pohlamasını çok sever. 

2-) Bir başkasından duyduğu çıkarlar kıymetlidir. 

3-) Bir başkasını bu tip insanlar her zaman bir çıkar kaynağı görür. 

4-) Kendinden başka kimsenin o işi yapamayacağını, malzemeyse malzeme, balıksa balık Türkiye'ye ondan başkasının getiremeyeceğini düşünür. 

İnsanlarda o kişiye muhtaç olduğu, alternatif olmadığı için muhtaç kalır. 

5-) Hangi konu olursa olsun bir başkası ona alternatifse veya bir başkası herhangi bir şeyi başarırsa bahaneler üretir ve o kişiyi egale etmeye çalışır. 

6-) Herkes kendi kapısında dursun ister. Yalan söylemekten, insanları ikna etmek için yalan, sahte kanıtlar sunmaktan hiç gocunmaz. 

7-) Eleştiriye, doğruya tahammülleri yoktur.

Şimdi hedefteki kişileri kısaca bu şekilde tanıdık. 

-Ne Yapmamız Gerekiyor ? 

1-) Bu gibi insanların kaynağı "insan" olduğuna göre bu gibi insanları insanlardan uzaklaştırmak gerekiyor. 

İlk yapılacak işler bu kişileri, yanlış olduğu ispatlanmış kişileri, birçok kişinin zarara uğradığı kişileri hiçbir şekilde, 

"YARIŞMALARA ALMAMAK, SPONSORLUĞUNU KABUL ETMEMEK, SENDEN GELEN PARA ŞURDA DURSUN, BİZ ÖDÜL VERMESEK, SADECE BİR KUPADA VERSEK, İNSANLAR BU YARIŞMAYA GELİR DEMEK" gerekiyor. 

Bu işlemi yaptığınız esnada bu insanların tüm egosu sıfıra iner. İnsanlar ve yeni nesil bu insanların neden yarışmalara alınmadıklarını sorgular, bu kişilerde "insan" kaynaklı beslendikleri için bunları egosuna yediremez. 

Ki bir kişi büyük bir yarışmaya neden alınmadığı halen sorguluyor. Aradan neredeyse 1 sene geçmiş olmasına rağmen...

Hiçbir ortamda kabul edilmeyen bir insan topluma, doğrulara ayak uydurmak zorunda kalır. Çünkü bu tip insanların ana kaynağı insanlara sunacağı ego kaynağını bitiririrseniz çok ciddi bir darbe alır. 

Bu konuda yarışma düzenleyen derneklere çok büyük işler düşüyor.

Biliyorum bunu yapacak çok az sayıda dernek var. Ama bu yapılırsa insanlar doğruya yönelmekte adımlar atılacak. 

Yarışmalara bunların yerine genç, dinamik daha dürüst insanların alınması gençleri daha çok teşvik edecek.

Hatta ismi hiç duyulmamış ama balık bırakan insanlar yarışmalara davet edilecek, ödüller verilecek. Bu ödülleri ben cebimden karşılamaya razıyım. Sponsora gerek yok. 

Yarışma sektörleri "şu baits" "bu baits" değilde bu camiaya örnek olmuş, vefat etmiş insanlar olarak adlandırılacak.

Ben  bu sene yapılacak en kıymet verilen bir yarışmanın "SAMET BOZ" adıyla yapılmasını, her sektöre bu ismin 1,2,3 şeklinde verilmesi çok çok gönülden isterim. Bu konuda ki tüm sponsorluk masraflarını da karşılamaya razıyım. 

Yeter ki dürüst ve tertemiz insanların adı anılsın, duyulsun, UNUTULMASIN bu camiada. 

2-) Diğer en önemli konuda, insanlar ben doğruları yazarsam şu beni dışlarsa, beni linç ettirirse diye korkmayı, çıkarlarına göre hareket etmeyi bırakırsa, bir duruşu olan insanların yanında durur, doğruya doğru derse bu camia şimdilik %25 oranında düzelir.

Fikirlerinizi, yanlışları yazmaktan korkmayın. Siz ne kadar baskı kurarsınız egoist insanların "insan" kaynağını bitirmiş olursunuz. 

Geri kalan %75'lik kısmı zaman düzeltir. Çünkü bu kısır döngü bitecek zamanla bu aile dürüst insanların elinde olacak.

Bu camiada cesaretli insanlara ihtiyacımız var. 

Korkmayan, çıkarlarından feragat eden insanlara ihtiyacımız var. 

Siz kimseye muhtaç değilsiniz arkadaşlar tüm sahtekarlar size her anlamda muhtaç. 

Bu işi gönülden yapan, cesaretli, dürüst insanların çok fazlaca olduğu bir camiada görüşmek dileklerimle. 

Saygılarımla 
Çağrı Dalgalı

Dünyada ve ülkemizde genel kullanılan terim "Sportif Sazan Avcılığı..." 

Fakat bu terim bence yeterli değil ve anlamsız. Ben de buna istinaden kendimi "Sazan Sevdalısı" olarak tanımlıyorum.

Bu bakış açısıyla baktığımız zaman yani sevgi gözüyle baktığımız zaman esasında gözden kaçırdığımız, göremediğimiz birçok şeyi görmüş, ona göre doğaya ve canlılara saygı kavramını daha üst düzeye çıkarmış oluruz. 

Konu sportif sazan avcılığından çok daha farklı bir boyuta çıkmış olur. 

Bunu da gerek bir makale gerekse bir hikaye tadında anlatmaya çalışacağım... 

Esasında hepimizin göle giderken ortak bir gayesi var. Zilin çalması...

Sazan avcıları saatlerce, günlerce ve yeri gelir haftalarca o zilin çalmasını bekler. Zil çaldığında dünyanın verdiği karmaşayı unutur, kendini bu dünyanın verdiği tüm kötülüklerden temizler. 

O esnada insan bir doktorun bir ilacın veremediği etkiyi alır. Beyin tamanen sıfırlanır. 

Bundan daha kıymetli bir şey var mıdır ?

Olta balıkçılığını bilmeyen birçok kişi "ne anlıyorsunuz ki" diye sürekli yaptığınız hobiye laf atmaya, yermeye çalışır.

Fakat bilmez ki insanın özü "su ve topraktır"

Suya, toprağa değmeyen bir beden hiçbir zaman üzerindeki yükü atamaz. Ne para ne pul ne lüks bir hayat, basit bir hayatın sağladığı mutluluğu sağlayamaz. Mutluluk ve huzur küçük şeylerdedir. 

İnsan her zaman özü yani "su ve toprakla" temas halinde mutlu ve huzurludur. Günümüzdeki hobi bahçelerinin artma sebebi, insanların şehirlerden kaçma telaşı da bu yüzdendir.

Sazan avcılığı da bu anlamda birçok huzuru içerisinde barındıran, insanın kendi iç dünyasını rahatlıkla dinleyebildiği, ruhunun tüm derinliklerine inebildiği, hayatın anlamını kavrayabilme yetisini sunduğu bir ortam oluşturur. 

Kendimizi dünyaya kapatıp, ruhen kendimizi daha huzurlu hissettiğimiz bir anda da zilin çalmasıyla her şeyi unuturuz. 

Tüm oltacıların ana gayesi zilin çalması, o balığın tutulmasıdır.

Gayemiz, hedefimiz, mutluluğumuz zilin çalmasıysa bize bu kadar mutluluk, keyif, heyecan veren bir canlı sevgi ve saygının çok çok fazlasını hak etmiyor mu ?

Herhangi bir dostumuzun, arkadaşımızın dahi veremediği birçok şeyi bize sunan bir hayvan ölmeyi hak ediyor mu?

Onu tekrar görmek, tekrar o heyecanı yaşamak bizi çok daha mutlu etmez mi?

Hepimizin ortak gayesi zilin çalması olduğuna göre bu balığı öldürüp bu ihtimalleri ortadan kaldırmak mı daha kıymetli yoksa bu canlıya tekrar yaşama olanağı sunmak mı?

Bu iki sorunun arasında bir cevap vermek zorundayız. 

Balığı eve, akrabaya, komşuya vererek tekrar göle gittiğimizde bu ihtimalleri düşürmek mi yoksa bize bu kadar mutluluk veren hayvana saygı duymak mı?

Balığı sırf tuttuk diye kediye, köpeğe, kolu komşuya dağıtıp bizim bir arkadaş var çok iyi balıkçıdır dedirtmek mi yoksa diğer seferlere o duyguyu tekrar yaşamak mı? 

Ben kararı her zaman insanlara bırakıyorum, katliam yapmadığı sürece birkaç balık alan insanlara kızmıyorum.

Fakat göllerimizden alınan her bir balık kendi bindiğimiz dalı kesmekten başka bir şey sağlamayacak bize.

İşte bu anlamda "Sazan Sevdalıları" kavramı ön plana çıkıyor.

Sazana kıymet veren, saygı duyan, puluna dahi zarar gelsin istemeyen, sürekli koruyup, gözeten, kısacası gönülden seven... 

"Bir insanı sevmiş gibi" bu hayvanı seven, sayan insanlara, ben sportif sazan avcısı değil "Sazan Sevdalısı" diyorum.

O yüzden tercihlerimizi doğru yapmak zorundayız. Hepimizin ortak gayesi zilin çalmasıysa ve göllere gittiğimizde aynı heyecanı yaşamak istiyorsak biz, bize düşenleri yapmak zorundayız. 

Kendimize bahaneler üretip ben almazsam ağcı, zıpkıncı alacak ben almazsam şöyle olacak, böyle olacak demek bizim fedakarlık gösteremediğimizi gösterir. 

Sevgi fedakarlıktır. Gayemiz zilin çalmasıysa bizde bazı şeylerden fedakarlık yapmak zorundayız.

Buna rağmen kendimize sürekli bahaneler üretirsek bize düşenleri yapmamış oluruz. Biz kendimizden mesulüz. Biz kendimizi düzeltirsek toplum her anlamda düzelir.

Bu fedakarlığı yapamadığımız için Avrupa'yı gıpta ile izliyoruz. Adamlar hak ettiğini alıyor, bizde hak ettiğimizi... 

Adamlar kendine düşen görevleri yerine getiriyor. Sadece bir değil, birlik olmuş durumdalar. Sazana gerçek anlamda kıymet veriyorlar. 

Peki bizim ülkemizde neden böyle, neden ilerleyemiyoruz bu konuda? 

Esasında bu konu bizim suçumuz değil. Avrupalıların... 

Neden? 

Bizler gerçekten asil ve büyük bir milletiz. Fakat bulunduğumuz konumun verdiği sorunlar dolayısıyla her zaman savaşlar, iç kavgalar vermişiz. 

Elimizde ki birçok değerli, kıymetli şeyleri sömüren yabancı kesimler bizi geçim derdine düşürüp kendileri bunun sefalarını sürmüş. 

Petrol varsa sömürmüşler, altın, elmas varsa sömürmüş kendi milletlerini refah içerisinde yaşatmışlar.

Refah içerisinde ki milletler de hobilerine daha fazla vakit ayırmış, geçim, ekmek derdi bizim coğrafyamızda olduğu gibi çok sorun olmamıştır. 

Bizde haliyle ekmek, geçim derdiyle tüketim odaklı bir yaşam döngüsüne girmişiz. 

Bunun sonuçları olarakta ne yeteneklerimizin, ne hobilerimizin farkına bile varamamamışız. 

Birçok insan geçim derdiyle kaybolup gitmiş...

Birçok doğal güzellik geçim derdiyle kaybolup gitmiş... 

Birçok anlamlı şeyi tüketmeye mahkum edilmişiz...

O yüzden dolayıdır ki sazancılığın başkenti Avrupa'dır. Avrupa'da insanlar 1900'ler den beridir sportif sazan avcılığı yapıyor. 1900'lü yıllarda kullandıkları alarm, sehpa vs gibi ekipmanları biz daha yeni yeni kullanıyoruz. 

Bu aslında bizim ayıbımımız değil, bu sömürge ülkelerinin ayıbı... 

O yüzden birbirimizi kınamamamız, ayıplamamız, örnek olmamız gerekiyor. 

Bu gerek bir duruşla, gerek yaptığımız işlerle... 

Bu sevdayı bu ülkede daha iyi noktalara nasıl getirebiliriz bunların yollarını aramamız gerekiyor. 

Gençleri teşvik etmek, sevmek, sevdirmek, örnek olmak gerekiyor. 

Samimiyetle yapılan bir şeyin karşı tarafta kesinlikle izler bırakacağından eminim. 

Bu işi gönlünden yapanların artması dileklerimle... 

Saygılarımla
Çağrı Dalgalı

Balıklarımız sadece birer canlı değil; suyun hafızası, doğanın nefesi, insanın ruhunu sakinleştiren o derin maviliğin sessiz varlıklarıdır. Onlar var olduğunda su daha berrak, kıyılar daha canlı, dünyanın ritmi daha dengeli olur. Onlar azalınca sadece soframız yoksullaşmaz, kalbimizin bir yanı da eksilir.

Turna balığının yasak döneme girmesi sebebiyle, siz doğa aşığı olta balıkçılarına seslenmek, üreme döneminde 1 balık ta olsa kurtarabilmek adına bir hatırlatma yapmak istedim.

15 Aralık - 15 Mart Tarihleri Yasak Dönem

T.C Tarım ve Orman Bakanlığı Amatör Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkındaki 6/2 Tebliğ uyarınca ülkemizin tüm bölgelerinde 15 Aralık 2025 - 31 Mart 2026 tarihleri arasında turna balığı avcılığı yapılması yasaktır.

Turna balığı (Esox lucius) tatlı su ekosistemlerinin en belirgin ve en güçlü yırtıcı türlerinden biridir. Türkiye’de özellikle Marmara, Karadeniz ve İç Anadolu’nun göl ve akarsularında yaygın olarak görülür.

Genellikle maksimum 70 cm ile 120 cm boya ulaşabilir. Dünya da nadiren de olsa 1,5 metreyi aşan örnekleri görülmektedir. Alıkonulabilir boy limiti en az 40 cm dir.

Vücut yapısı uzun, silindirik ve torpido şeklindedir. Bu fiziksel yapısından dolayı çok hızlı manevra yapabilir. Ağzı geniş avını kolay etkisiz hale getirebilecek yapıda küçük 400 ila 700 arasında keskin dişe sahiptir. Renkleri yaşadıkları suya göre değişir. Genellikle yeşilimsi, sarımsı veya kahverengi tonlarda benek ve çizgiler bulunur.

Sazlık alanları, kıyıya yakın sığ bölgeleri, tatlı su göllerini, yavaş akıntılı nehirleri tercih eder.

Avlanırken pusuda bekleyen bir tür olduğu için saklanabileceği bitki örtüsünün yoğun olduğu yerleri sever.

Turna Balığı Tatlı Su Ekosistemin En Yırtıcı Avcılarından Biridir

Yırtıcılığı ve hızlı saldırı refleksi nedeniyle “tatlısu kaplanı”, ‘’predator’’, ‘’yamyam’’, "oklama" olarak da anılır. Aynı zamanda, popülasyon dengesi için kritik olan av avcı ilişkisini düzenler. Zayıf, hasta ve aşırı çoğalan balıkları avlayarak ekosistemin sağlıklı kalmasını sağlar.

Suda hareket eden her türlü sucul canlıya saldırarak; küçük balıklar, kurbağalar, kuşlar, ördek yavruları, suya düşen küçük memeliler ve kendi türünün küçük bireyleri ile beslenir.

Üreme dönemi genellikle Aralık - Mart ayları arasına denk gelir. Dişiler kıyıya yakın, sazlık ve çamurlu alanlarda yumurta bırakır. Bir dişi turna 10.000 ila 200.000 arasında yumurta dökebilir. Yumurtalar su ısısına bağlı olarak 2 ile 4 hafta arasında olgunlaşır. Bu dönem, türün en hassas olduğu dönem olması sebebiyle asla rahatsız edilmemelidir.

Sürdürülebilirliğin devamlılığı açısından yasak dönemlere riayet etmek, yasadışı avcılık yapanları kolluk kuvvetlerine bildirmek vatandaşlık sorumluluğumuzdur.

Geleceğin Suları İçin Bugünden Sorumluluk Almak Zorundayız

Bizi doğaya çağıran esrarengiz sese kulak verip, biz olta balıkçılarını doğayla birleştirip bütünleştiren canlıları minnettarlığımızla korumak, sadece suyu değil; suyun bize öğrettiği yaşamı da korumak boynumuzun borcudur.

Avrupa da sportif balıkçılık, psikolojik tedavi ve rehabilitasyon konusunda insan oğlunun doğal şifacısı olarak kullanılmaktadır. Ülkemizde de sportif balıkçılığın hızla gelişmesi için balıkçılık federasyonları ve derneklerinde bu konuda çalışmalar yapması sürdürülebilir balıkçılık adına umut vericidir.

Her Balığın, Bir Hikayesi Vardır

Yumurtalarını saklayan bir anne, akıntıya karşı dimdik duran genç bir balık, yıllar sonra aynı sulara dönen bir göç yolcusu ya da kanallardan kaçak girmiş bir istilacı tür. Hangisi olursa olsun bir hikayeden gelip biz olta balıkçılarına hikaye yazdırır.

Balıklarımızı kaybetmek; bir ezginin en güzel notasını yitirmek gibidir. Ekosistemin dengesi bozulur, suların bereketi tükenir, çocuklarımızın gözlerindeki “ilk balığını tutma” heyecanı sessiz bir hikayeye dönüşür.

Bu yüzden sürdürülebilirlik bir zorunluluk değil; bir vicdan meselesidir. Balığa dokunurken aslında geleceğimize dokunuruz.

Av yasak dönemlerine uymak, suya saygı göstermek demektir. Yakalanan balığı büyümesi için geri bırakmak, torunlarımızın da aynı heyecanı hissetmesini dilercesine yapılan sessiz bir dua gibidir.

Geleceğin suları için bugünden sorumluluk alabilmek, o sorumluluğu alan ender kişilerden biri olabilmek. İşte asıl mesele budur.

Çünkü balıklarımızı korumak, sadece suyu değil; suyun bize öğrettiği yaşamı korumaktır.

#balıkbitmesin

Özden Aydın Şimşek

Gönül isterdi, balıkçımız, denizlerimizden özlediği ve umut ettiği balığı her yıl bulabilsin. Ne yazık ki, balıkçılarımız on yıllardır avladığı balığı bir önceki yıldan hem miktar açısından az hem de, balığın boy büyüklüğü açısından küçük avlayabilmektedir.

Yıllık balık av istatistik kayıtlarında avcılık yoluyla üretilen balık miktarı, her yıl azaldığı halde, bu güne değin balıkçılığımızda izlenen çöküşün aşılabilmesi için, balıkçılık yönetimince “balıkçılık bilimi ne diyor?” sorusuna radikal bir çözüm üretilemedi.

Her ne kadar “Balıkçılık Araştırma Komisyonu” balıkçılığımızın sorunlarının çözümü için kurulduysa da, hazırlanan rapor doküman içerikli olup, çöken balık stoklarının yenilenebilmesi konusunda, “sürdürülebilir balıkçılık”  kota olarak orkinos, yılan balığı, denizhıyarı ve sülük için kullanılmıştır. Hamsi için raporda sözü geçen 400 bin ton/yıl hamsi kotası, gırgır balıkçılarına mavi boncuk takmak ve hamsinin neslini tüketmekle eş anlamlıdır. Çünkü geçmişten bugüne istatistik kayıtlarımızda 400 bin ton/yıl hamsi avı yoktur. Raporda her yıl azalan ekonomik önemi haiz balıkların stoklarının yenilenebilmesi, konusunda alınması gereken rasyonel bilimsel uygulama ve yöntemlerin içi doldurulmamıştır.

Doğal kaynaklar sabit ve yenilenebilir kaynaklar olmak üzere ikiye ayrılır. Sabit kaynaklar, maden petrol, kömür vs. bir kez ölçülerek rezerv tespiti yapılan ve günlük üretim kapasitesine göre, işlenebilir ömrü saptanan kaynaklardır.

Deniz ve balıkçılık bilimi yenilenebilir doğal kaynaklardan olup, projesi sonsuz, pozitif sofistike (karmaşık) bir bilimdir. Balıkçılık bilimi, avlanan balığı ölçmekle işe başlar. Balığın boyunu, ağırlığını, yaşını, erkek dişi oranını, dişi balıkların ovaryumlarındaki yumurta miktarını, balığın birincil yemini oluşturan ortamdaki fito ve zooplankton yoğunluğunu, rezervdeki balığın stok boyutunu, ortamın sıcaklığını, çözünmüş oksijen, tuzluluk (salinite) ve eser elementlerden nitrat, fosfat değerlerini ölçmektir.

Ayrıca balıkçılıkta kullanılan,  geleneksel ve endüstriyel (trol, gırgır) av teknelerinin ortalama günlük birim av güçlerini de ölçmek, balık biliminin zorunlu parametrelerindendir. Balıkçılık bilimine özgü, sucul ortam ölçüleri (fiziksel, kimyasal, biyolojik), birim av gücü (tekne, ağ, balıkçı adedi vb.), balık stok tespitleri, işletilen balıkçılık kaynağının ekonomik boyutu sürdürülebilir balıkçılığın bilimsel yol haritasını çizer.

İşletilen bir balıkçılık kaynağında yukarda adı geçen ölçme verileri yoksa terzinin, size “ölçmeden biçerek” dikeceği elbiseye benzer. Terzinin size rastgele diktiği elbise ya bol olacak ya/da dar gelecektir. Geçmişten 1980 li yıllara kadar olan balıkçılığımızda yeterli endüstriyel balık av gücümüz olmadığından, balıkçılığımızı terzinin bize ölçmeden diktiği elbisenin bol gelmesine benzetebiliriz.

Şöyle ki, 1980 ve önceki yıllarda mevcut geleneksel ve endüstriyel av gücümüz, denizlerimizdeki pelajik ve demarsal balık stoklarından, av mevsiminde biyolojik açıdan avlanması gereken balığı avlayacak adet ve donanımda değildi. Rezervdeki balıklarda yaşlılıktan olan doğal ölüm yüksekti. Bir diğer tabirle, denizlerimizde balıkçılık kaynağından rasyonel av yapamıyorduk. Yani terzinin “ölçmeden biçtiği ” elbise balıkçılığımıza bol gelmişti.

1980 den sonraki yıllarda, geleneksel ve endüstriyel av gücümüzü, biyolojik açıdan avlanabilir balık miktarını ve bu avı ne kadar bir sürede avlayacak endüstriyel av gücü miktarını, hesaplamadan yapılan av gücü destek teşvikleri nedeniyle, her yıl yapılan aşırı avcılık bir önceki yılın avını aratan balıkçılığın çöküşünü getirmiştir. Yani, terzinin ölçmeden biçtiği elbise balıkçılığımıza dar gelmişti.

Bu gün için bu darboğazdan çıkışın yolu yine bilimin dediği, “ölçerek biçmekten” geçmektedir.

Ölçerek biçmek, denizel kaynaktaki mevcut balık stokunun geçerli bir balık stoku hesaplama yöntemi ışığında ölçülmesidir.  Ölçülen balık stok miktarının biyolojik açıdan kendini yenileyebilmesi için, balık stoğunun yaklaşık 2/3 ünün denizde bırakılması, 1/ 3 nün avlanması yeterli olabilir.

Bu gün için, denizlerimizdeki ekonomik önemi haiz demersal ve pelajik balık stoklarımızın kendini yenileyebilmeleri, ancak av gücümüz, avcılık başlangıç tarihinde ve avcılık süremizde yapacağımız gerekçeli güncellemelerle başarılabilir.

Örneğin; avlanma süresi 225 gün olan endüstriyel av gücümüze (geleneksel balık av gücümüz hariç) en az 3 sene için 120 gün avlanma sınırı koyarsak av başlangıç tarihi 1 Eylül yerine, iki ay ötelenir. 1 Kasım olarak güncellenirse, ekonomik önemi olan,  demersal ve palajik balık stoklarının eşeysel olgunluğa erişmiş dişi bireyleri yumurtlayarak stokun yenilenmesini yaklaşık 3-5 yıl içinde sağlayabilirler.

Balıkçılık bilimi stoklardaki yenilenme sürecini ve olabilir stok dalgalanmalarını mevsimsel güdümlü balıkçılık araştırmalarıyla izler.

Balıkçılık, balık stokları ve bu stoklardan üretim yapan balıkçıyı kapsar. Balıkçılık kavramı için kullanılan her iki popülasyon (Balık ve balıkçı) balık stokları ve balıkçının bilgisini elde etmek ve bu iki popülasyonun her biri ile ilgili bilgileri balıkçılığın sevk ve idaresinde kullanmak,” balıkçılık yönetimi” kavramını oluşturur.

Pratikte balık stokları ve balıkçı kavramına ait bilgiler, nicelik (miktar) olarak matematik, istatistik ve sofistike olan bilgisayar teknolojisi ile sağlanmaktadır. İşletilen sucul canlı kaynakların analizinde hedef, en yüksek verim ve en iyi kaliteye yönelmektir. Genel olarak balık bilimcilerinin gereksinimini, kaynakta ne miktarda balık, kabuklu (crustacae) veya yumuşakça (mollusk) mevcuttur ve balıkçılığın stoklar üzerine olan etkinliğinin boyutları nedir? suallerinin yanıtları oluşturur.

Maksimum ve Optimum Balık Üretim Tahminleri:

Uzun yıllardan beri süregelen balıkçılık araştırma ve çalışmalarının ardındaki gizlilik, her balık türü için maksimum sürdürülebilir üretim tahminini (maximum sustainable yield) saptamaktır. Maksimum sürdürülebilir üretim tahmini, her yıl için hesaplanan bir balık stokunun en yüksek av ortalamasının alınması ve stokun kendini yenileyebilmesi ile bir sonraki yılda, yine ayni miktar ürünün alınabilmesidir. Şüphesiz bu değerlendirmede, balıkçılık şiddeti ve ortamın değişken olmadığı varsayılmaktadır. Eğer, maksimum sürdürülebilir üründen daha yüksek miktarda ürün stoktan çekilirse, hiç şüphesiz gelecek yıl üretilecek olan ürün, maksimum sürdürülebilir üründen az olacaktır. Şayet, maksimum sürdürülebilir ürün, birinci sene yeteri kadar üretilemezse, ikinci senede stoktan yeteri kadar ürün çekilemeyecektir. Çünkü ürünü av mevsimi içinde avlayabilecek yeterli av gücü oluşamamıştır. Bu koşullar, balık nüfus (popülasyon) yapısı veya tabiatı, üreme oranının artışı açısından veya kendini yenileyebilme acısından güçlü kılacaktır.

1970 yılına kadar, dünya balık stokları üzerine olan avcılığın yeteri kadar olmaması veya oluşan büyük av kayıpları nedeniyle, maksimum sürdürülebilir üretim kavramı büyük güç kazandı. Balıkçılık idaresinin en önemli veya öncelikli hedeflerinden biri, her balık stoku için, en yüksek ortalama üretimi veren popülasyon büyüklüğü nedir? sorusunun cevabıdır.

1970 den beri işletilen canlı sucul kaynaklar için, kullanılan maksimum sürdürülebilir ürün indeksi yenilenerek, yıllık üretimin incelenmesinde miktar tahmini olarak “optimum üretim” indeksi (optimum yield) hesaba alındı. Bu yeni indeks maksimum üretim dışında diğer faktörleri hesaba aldı. Optimum üretim kavramı ile ilgili faktörler, balıkçılığın insani boyutu, ekonomik, politik ve sosyal dokuları içermektedir. Optimum üretim kavramı, stoku tahmin olunan balıkçılığın o yıl için, “total avlanabilir” (total allowable catch) miktarı yerine kullanıldı.

Optimum üretim tahmin miktarı, genel olarak maksimum sürdürülebilir üretim miktar tahmininden daha azdır. Bununla beraber, sürdürülebilir maksimum üretim tahmin miktarı vasat bir süre için, optimum sürdürülebilir tahmin miktarından fazla olsa da, uzun bir süreçte optimum sürdürülebilir üretim miktarı büyük olasılıkla ekonomik açıdan dolayı sürdürülebilir üretimi en üst düzeye taşıyacaktır.

1976 yılından sonra, ABD balıkçılık kaynaklarının yönetim ve muhafazası kanununda yapılan değişiklikle, resmi yönetim politikası olarak, maksimum sürdürülebilir üretim av tahmini yerine, optimum üretim av tahmin yöntemi kullanılmaktadır. (Johnson, 1989)

Balıkçılığın Korunarak Sürdürülebilirliği:

Sucul canlı kaynakların sürdürülebilirliği, geçerliliği olan balık stok ölçüm yöntemlerinden en az biriyle, örneğin balıkların yumurtlama döneminde Mil2 veya M2 karedeki günlük yumurta üretim yoğunluğundan hesaplanmaktadır.

Demarsal balık türleri için trolle alan tarama, pelajik türler için akustik balık bulucu aletlerle (echo-sounder, sonar ) mevcut balık rezervini ölçerek, biyolojik açıdan avlanabilir miktarın hesaplanmasıyla sağlanabilir.

Maalesef, geçmişten günümüze, yukarda özet olarak verilen sürdürülebilir balıkçılığın olmazsa olmazı olan stok ölçüm yöntemlerini balıkçılığımızda uygulayamadık. Bu nedenle, balıkçılığımız “ölçülmeden biçme” yöntemiyle yönetildi. Bu koşullarda deniz ve balıkçılık bilimi der ki; ekonomik önemi haiz balıkların nüfusunun üremeyle çoğalabilmesi için, eşeysel olgunluğa ulaşmamış genç sucul bireyleri avlamayacaksın. Sucul ortamda ekonomik önemi haiz, büyüme hızı yavaş (Hamsi, Sardalye, Çaça, Kıraça İstavrit vb.) balık türleri, siz balıkçıların avlaması dışında, birçok yırtıcı etçil (Palamut, Lüfer, Orkinos, Kılıç, Kolyoz, Uskumru, Köpek balığı vb.) av balıklarının ve memelilerin (Yunus Fok vb.) yemini oluştururlar. Balıkçılık bilimi, besin zincirindeki balıkların, nüfus dinamiği açısından yenilenebilmesi için, zincirin son tüketicisi olan balıkçılar, ölçülen toplam balık stokunun yaklaşık 2/3 ünü denizde bırakır, 1/3 ünü avlarsa stokun devamlılığı sağlayabilir demektedir.

Türkiye denizlerinde, ekonomik önemi haiz balıklarımız, Hamsi, İstavrit, Sardalye, Çaça, Kolyoz, Uskumru, Lüfer, Palamut, Mezgit, Barbunya, Tekir, Kalkan, Kefal, Orkinos, Kılıç balığı vb.dir. Günümüzde stok büyüklükleri önemli olan türler ise, başta (Hamsi, İstavrit, Sardalye, Lüfer Palamut, Mezgit) balıklarını sayabiliriz. Bu balıklar içinde Sardalya en yoğun yumurta bırakmayı Şubat ayı içinde yapar. Diğer türlerin yumurtlama mevsimi Mayıs-Ağustos ayları içinde olup, kısmi yumurtlayan (heterochronal) türlerdir. Balık yumurtlama periyodu içinde olgunlaşan yumurtalarını peyderpey döker.

Özet bilgi notundan da anlaşılacağı gibi, 1 Eylül olan av başlangıç tarihinde, Mayıs- Ağustos ayları arasında, denizlerimiz için yoğun stok oluşturan (Hamsi, İstavrit, Sardalya, Kolyoz, Uskumru, Mezgit, Tekir, Barbunya, Kalkan, Kefal balığı vb.) balıkların, yumurtadan çıkan bireyleri, 1 Eylülde 2-4 aylık balıklar olacaklardır. 1 Eylülde, Palamut vonozu ve Çinakopun dışındaki balıklar, boy olarak 4-7cm civarında olabilirler. Bu nedenle, söz konusu 2-4 aylık balıkların, balıkçılıktan dolayı ölümlerinin veya stoktan çekilmelerini önlemek için, balıkçılık bilimi endüstriyel balıkçılığın av başlangıç tarihinde güncellenmeye gidilmesini zorunlu kılıyor. Bu tarihin en az iki ay ileri alınması, gerek Palamut vonozuna, gerekse Çinakopa büyüme ve ağırlık kazanma şansı veriyor. Eğer endüstriyel av filosuna 4 aylık (120 günlük) avlanma sınırlaması getirilirse, mevcut rezervin bu sınırlama içinde tamamının avlanması da önlenmiş olacaktır. Denizde kalan stok gelecek senenin stokuna katkıda bulunacaktır. Bu durum deniz ve balıkçılık bilimine ters düşmeyecektir.

İşletilen Bir Balık Stokunun Sürdürülebilir Nüfus Dinamiği:

Eğer bir balık nüfusunun (popülasyon) büyüklüğü, zaman aşımı içinde durgunsa, yani popülasyonun kompozisyonu değişmiyorsa, popülasyona giren veya katılan bireylerle, popülasyondan çıkan bireyler veya kayıplar eşittir denir. Şekil 1.de kuramsal bir balık stoku ve stok içi oluşumlar gösterilmektedir.

Şekil 1. Temsili bir balık stokunda farklı yaş ve boydaki bireylerden oluşan balık nüfusu

Burada bir balık stokuna yenilenmesi açısından yardım eden en önemli faktör üreme yani stoka katılan yeni fertlerdir. Stokun yenilenmesi, genellikle fertlerin verilen adetleri, hayatta kalma, yeteri kadar büyüme ve mevsiminde avlanma ile açıklanır. Burada birçok fertler, popülasyona üreme ile girecek ve balık stokuna katılacaktır. Yine birçokları avlanabilir büyüklüğe erişmeden öleceklerdir. Bu açıklamalar tartışmasız bütün balık stokları için geçerlidir.

İstisnaları ise, düşük fegonditeye (yumurta miktarı) sahip balıklar, deniz memelileri (Balina, Yunus, Fok gibi) ve canlı doğuran köpek balıklarıdır (Mahmuzlu camgöz gibi).

Göçle gelen ve göç eden balıkların stok büyüklüğüne olan giriş ve çıkışları nispeten küçük olup hayatlarının uzun süresini planktonik larva olarak geçiren sucul canlıların oluşturduğu stoklar hariç tutulmalıdır. Bu larvalar (ilkel omurgasızlar) planktonda uygun bir ortam buluncaya kadar uzun mesafelere okyanus akıntıları tarafından sürüklenmeden önce dibe yerleşirse, metamorfoz (başkalaşım) safhasını geciktirebilirler.

Göçmen ve göç eden balık stoklarının balıkçılığın sağlıklı yönetiminde kısmen büyük önemi vardır. Balıkçılık yöneticileri için, etkin ve geçerli çalışma, stokun birim stok mu yoksa karışık stok mu olduğunun yanıtının doğruluğu üzerinedir. Yenilenme (üreme) ile stok birimi muhafaza edilir. Araştırmacı balık stoklarının incelenmesi çalışmalarında, fertlerin tek bir popülasyona ait olup olmadığını, morfolojik karakterlerden, farklı büyüme oranlarından, markalama ile göç hareketlerinden ve biyokimyasal karakterlerin saptanmasıyla ayırt edilebilir.

Çoğu balık stoklarının yenilenme boyutları, fekonditelerinin ( bir dişi balık tarafından bir üreme periyodunda oluşturulan yumurta miktarı) incelenmesi ve kritik safhadaki ölüm oranlarından saptanır. Balık ve kabukluların (crustacea) sekse erişen yaşlı fertleri, genç fertlerden çok fazla fekonditeye sahiptir. Bu nedenle, bazı ekonomik önemi olan yaşlı havyar balıklarının stokları büyük önem taşır, örneğin; Kefal, Mersin, Kalkan, Mezgit Bakalorya balıkları gibi. Balık stoklarının azalmasında ki en önemli ve büyük faktör, bireylerin ölümü veya ölüm oranıdır. Bilim insanları sucul canlı kaynaklardaki ölümü doğal ölüm ve balıkçılıktan olan ölümler diye ikiye ayırır. Bu gruplama içinde doğal ölüm, yaşlılık, çevre şartları, hastalık, türün düşmanları şeklinde sıralanabilir. Balıkçılıktan olan ölüm, yalnız balığın avcılık yoluyla stoktan çıkarılması şeklinde olan ölümdür. Burada balık stoklarının ölüm kaynaklarının seçimi, balık stoklarının etkin bir şekilde insanlığın yararına kullanılması içindir. Burada doğal ve balıkçılıktan dolayı olan ölüm (mortalite) arasındaki temel farklılık, balıkçılıktan olan ölümlerin balıkçılık veya av gücü tarafından kontrol edilebilmesi, buna karşın doğal ölümlerin ise, kontrolü henüz balıkçılık yöneticileri tarafından saptanmış bir konu olarak gözükmemektedir. Doğal ölümleri azaltabilecek yöntemler, kapalı ve açık sucul havzalar için, yırtıcı türleri doğal ortamda azaltmak, sucul havzalara kirleticileri arıtmadan vermemektir. Bununla beraber insanlar, baraj yapımı ve kirletme ile günümüz sucul canlı kaynaklarda doğal ölümlerin hızlanmasına ve balık ölümlerinin artmasına neden olmaktadır.

Bir popülasyonda genç yaş bireyleri arasındaki ölüm oranı çok yüksekse, bireylerin ortalama yaşam süresi sonunda stokta yaşlılık artar.(Şekil 2.)

Şekil 2. Yaşa bağlı olarak, alelade bir doğal ölüm oranı

Salmon türlerinde izlenen özel durum, yumurtladıktan sonra ergin bireylerin ölmesidir ki, bu duruma “yarı eşitlik” (semiparity)  denir. Bu yaşlı balıklarda çok ani ölüm artışını yansıtan bir örnektir.

Sucul canlıların uzun ömürlülüğü veya hayatta kalması, sucul ortamda canlının yaşamına etkili olan stok içi ve dışı, birçok olayla ilgilidir. Sucul canlıların yaşamına veya stoktan çekilip ölmesine neden olan, balıkçılığın dışındaki ölümlere doğal ölümler denir. Bir balık stoku için, doğal ölümlerin miktarının tahmini oldukça zordur. Bununla beraber, sucul canlılarda doğal ölüm oranlarının azlığı yumurtlamadan sonra, ortamdaki su sıcaklık değerinin uygunluğu ile yakın ilişkilidir.

Balıklarda doğal ölüm düşüncesinin temelini “doğal ölüm sabitesi” oluşturmalıdır. Bunun basit anlatımı yumurtadan çıkan bireylerin yaşam döngüsü sürecinde, ilk yılda sürünün %99 unun doğal ölümüdür Alagaraja, (1984).

Doğal ölüm, her balık türü için farklıdır. Küçük balıklar ve hızlı büyüyen balıklar yüksek doğal ölüme sahiptirler. Ilık sularda seyir eden veya yaşayan balıklarda da doğal ölüm yüksektir Pauly, (1980b).

Balığın toplam ölümlerle yaşam ilişkisi arasındaki bağ, balığın sonsuzdaki boyu (L∞) ile, ilk yumurtlama boyu arasındaki (Lm / L∞)  oranıdır Beverton ve Holt, (1959) .Genel kabul gören (Lm / L∞) oranı 2/3 dür (Ortalama 0.64 ile minimum ve maksimum değerler olarak 0.3-0.9 dur) Holt, (1962).

Balıklarda ve kabuklularda, bir yaş grubu için doğal ölüm oranı genellikle, balık ve kabuklunun o yaş grubu üzerine olan yırtıcı türün oranını ve büyüklüğünü yansıtır. Çünkü yırtıcı türler doğal ölüme en etken olan en önemli faktördür. (kültür balıkçılığında yırtıcı türlerden dolayı olan kayıpları kontrol altına almak mümkündür.)

Genç bireylerin en yüksek ölümü larva ve jüvenil safhada olan ölümleridir. Çünkü bu safhada, yırtıcı türlerin etkinliği en yüksek düzeydedir. Balık ergin olduğunda, hayatta kalma şansı düşmanına kolay yem olmasının azalması nedeniyle önem kazanır. Bir fikir olarak, bu tür ölüm oranının büyüklüğü ve farklı yaş grupları arasındaki boyutları, örneğin zooplanktonik, larva safhada akıntı ile sürüklenen balıkların ölüm oranları, her gün için sürünün yüzde 5-10, hâlbuki hayatta kalan ve erginleşmeye yakın ve ergin yaş gruplarının ölümü her yıl için yüzde 5-20 düzeyindedir. Johnson, (1989)

Son Söz: Biri iç deniz olmak üzere dört denizle kuşatılmış bir yarımada olan Türkiye’de balıkçılık projesi sonsuz önemli bir besin ve gelir kaynağıdır. Balıkçılık bilimi göz ardı edilerek,  “rastgele” yapılan avcılıkta hayal ekenler, sezon sonunda hüsran biçerler.

Emk. Öğr. Gör. Ömer Faruk KARA

Deniz ve Balıkçılık Bilimcisi 

                                        KAYNAKLAR

Alagaraja, K., 1984. Simple methods for estimation of parameters for assessing

                exploted fish stocks. Indian J.Fish., 31:177-208

Beverton, R.J.H., and S.J.Holt, 1959. A rewiev of the lifespans and mortality rates of

                fish innature, and their relation to growt and other physoilogical characteritics.

                In CIBA Foundation, collequa on ageing. Vol.5 The lifespan of animals, edited

                by G.E.W. Wolstenholme and M.o’conner.London, Churchill, Vol. 5:142-80

Holt, S.J., 1962. The application of comparative population studies to fishery biology-an

                explotation. In the expotation of natural animal populations, British Ecolojical

                Society Symposium Number Two, edited by E.D. Le Cren and M.W. Holdgate.

                Oxford, Blackwell Scientific Publications pp:51-69

Johnson,F.G., 1989. Analysis of Exploited Populations. P. 205-217 in Fisheries ed.

                Johnson, F.G., and R.R. Stickney Kendal. Hunt Pulishing Company P.O.Box.539

                DubuqueLowa 52004-05539 USA.423p

Kara, Ö. F., 1992. Balıkçılık Biyolojisi ve Popülasyon Dinamiği Ege Üniversitesi Su Ürünleri

               Fakültesi Kitaplar serisi No:27. Sayfa:168. ISBN 975-483-143-2 Bornova İZMİR

TBMM. 1925. Türkiye Büyük Millet Meclisi Balıkçılık Ve Su Ürünleri Sektöründe Yaşanan

              Sorunların Araştırılarak Alınması Gereken Tedbirlerin Belirlenmesi Amacıyla

              Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu Raporu. Yasama Dönemi: 28 Yasama

             Yılı: 3.  Sayfa:404 ANKARA

Bu, sadece bir meslek grubu için değil; Türkiye’nin su kaynaklarının verimli, sürdürülebilir ve bilimsel yöntemlerle yönetilmesi adına tarihi bir adım.

Neden Bu Kadar Önemli?

Bir meslek yasası, yalnızca çalışanların haklarını korumakla kalmaz; aynı zamanda sektörün düzenli işlemesini sağlar, denetimi mümkün kılar ve kamu yararını gözetir. Ancak yetkileri kanunen tanımlı olmadığı için, bu uzmanlık çoğu zaman göz ardı ediliyor.

Bugün bir ziraat mühendisinin, veteriner hekimin ya da gıda mühendisinin kendi alanındaki sorumlulukları yasa ile belirlenmişken, su ürünleri mühendisinin aynı hukuki zemine sahip olmaması büyük bir eşitsizliktir.

Su Ürünleri Mühendisliği, balıkçılık, akuakültür, su kalitesi, stok yönetimi, çevresel etki analizleri gibi hayati alanlarda görev yapıyor. Ancak yıllardır mesleki yetki ve sorumlulukları yasal güvenceye alınmamış durumdaydı. Bu boşluk, hem mezun olan mühendislerin istihdamında sorunlara yol açtı hem de sektörde ehliyetsiz uygulamaların yayılmasına neden oldu.

Türkiye üç tarafı denizlerle çevrili, sayısız akarsuyu ve gölü olan, balıkçılık potansiyeli yüksek bir ülke. Su Ürünleri Yüksek Okulu olarak 1982 yılında kurulan ve 1992 yılında kanun hükmünde bir kararnameyle Su Ürünleri Fakültelerine dönüşen bu eğitim kurumları, ülkenin ihtiyaç duyduğu bilimsel üretimi ve mühendislik alt yapısını sağlamak amacıyla önemli bir işlev üstlendi. Ancak geçen yaklaşık 43 yıla rağmen, bu alanda görev yapan mühendislerin yetki ve sorumluluklarını belirleyen bir meslek yasası çıkarılamadı. Genç mühendisler mezun olurken sadece diplomalarını değil, aynı zamanda haklarını da ellerinde tutabilmelidir.

Türkiye’nin su ürünleri üretiminde dünya sıralamalarına girdiği bazı alanlar var; örneğin çipura, levrek ve alabalık üretiminde Avrupa liderliği. Ancak bu başarıyı sürdürülebilir kılmak ve daha ileriye taşımak için bilimsel yönetime, planlamaya ve çevre duyarlılığına ihtiyaç var.

Bir ülkenin balıkçılık politikası sadece denizden balık çekmekle olmaz. İşte bu noktada su ürünleri mühendislerinin rolü kritik. Bu yasa tasarısı, bu rolü görünür kılacak ve güvence altına alacak.

Geç Kaldık Ama Umutluyuz

Avrupa ülkelerinin çoğunda bu tür mühendislik dalları çoktan yasal tanıma kavuşmuş durumda. Türkiye’de ise bu adım gecikti. Ancak bu geç kalmışlık, sürecin ciddiyetle ele alınmasını ve hızlandırılmasını daha da zorunlu kılıyor. Şimdi, tasarının sadece gündeme alınması değil, detaylı bir şekilde tartışılarak tüm paydaşların katılımıyla yasalaşması gerekiyor.

Sektörde çalışan binlerce mühendis ve akademisyen bu haberi umutla karşıladı. Öğrenciler geleceğe daha güvenle bakıyor. Şimdi söz, Meclis’te. Umuyoruz ki bu tasarı, komisyonlardan hızla geçip yasalaşır ve Türkiye, su kaynaklarını yöneten uzmanlara hak ettikleri değeri verir.

Çünkü güçlü bir gelecek, ancak bilimle ve liyakatle mümkündür.

Prof. Dr. Kenan KÖPRÜCÜ

Fırat Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Dekanı,

Anadolu Su Ürünleri Mühendisleri Derneği Kurucu Üyesi ve Genel Başkan Yardımcısı

Su Ürünleri Mühendisleri, balıkçılık ve yetiştiricilik alanlarında bilimsel bilgi ve teknik becerileriyle sektörün gelişimine katkı sağlamaktadır. Su ekosistemlerinin korunması, balık ve diğer su canlılarının sağlıklı ve verimli bir şekilde yetiştirilmesi, hastalıkların önlenmesi ve çevresel sürdürülebilirliğin sağlanması gibi konular, onların uzmanlık alanına girmektedir...

Su Ürünleri Mühendisliği, sucul ortamlarla ilgili bilimsel ve teknik bilgileri kullanarak su ürünleri üretimi, yetiştiriciliği, avcılığı, işlenmesi ve sürdürülebilir yönetimi konularında çalışan bir mühendislik dalıdır. Diğer bir ifadeyle Su Ürünleri Mühendisliği, doğal kaynakların korunmasını ön planda tutarak, sucul ekosistemlerin sürdürülebilir kullanımını hedefleyen önemli bir mühendislik dalıdır.

Modern su ürünleri üretimi, yalnızca doğal stokların avlanmasına dayanamaz. Kontrollü yetiştiricilik sistemleri, su kaynaklarının bilinçli kullanımı ve sürdürülebilir üretim yöntemleri, sektörün geleceği açısından büyük bir öneme sahiptir. Su Ürünleri Mühendisleri, yenilikçi teknolojilerin geliştirilmesi, verimliliğin artırılması ve su ürünlerinin güvenli bir şekilde tüketiciye ulaştırılması için çalışmalar yürütmektedir.

Ayrıca Su Ürünleri Mühendisleri, sektörün ekonomik boyutuna da katkı sağlar. Yetiştiricilik tesislerinin kurulumu ve yönetimi, kalite kontrol süreçleri, su ürünlerinin işlenmesi ve pazarlanması gibi alanlarda uzmanlaşarak sektörün daha verimli ve kârlı hale gelmesine yardımcı olurlar. Bu sayede hem yerel hem de uluslararası pazarlarda rekabet gücü yüksek bir üretim modeli oluşturulabilir. Su Ürünleri Mühendislerinin yetiştiricilik tesislerinde, kamu kurumlarında ve araştırma merkezlerinde daha fazla yer alması, sektörün geleceği açısından büyük bir kazanç olacaktır.

Ancak Su Ürünleri Mühendislerinin bu sektördeki rolü tam olarak anlaşılamamış ve hak ettiği değeri görmemiştir. Bu meslek grubu için özel bir meslek yasasının ve meslek odasının olmaması, mesleki hakların korunması ve yetkinliklerin belirlenmesi konusunda büyük bir eksiklik yaratmaktadır.

Meslek yasaları, belirli bir meslek grubunun hak ve sorumluluklarını düzenleyerek bu mesleğin standartlarını belirler. Su Ürünleri Mühendisleri için bir meslek yasasının olmaması, mezunların istihdam sorunlarıyla karşı karşıya kalmasına ve yetkinliklerinin diğer meslek grupları tarafından gasp edilmesine neden olmaktadır. Bir meslek yasasının yürürlüğe girmesi, Su Ürünleri Mühendislerinin uzmanlık alanlarını koruyacak ve mesleki uygulamaların nitelikli bireyler tarafından yapılmasını sağlayacaktır.

Meslek odaları, belirli bir meslek grubunun çıkarlarını koruyan ve geliştiren kurumlardır. Su Ürünleri Mühendisleri için bir meslek odasının bulunmaması, bu alanda çalışan profesyonellerin haklarını savunmalarını ve sektördeki sorunlara karşı organize olmalarını zorlaştırmaktadır. Örneğin, ziraat, gıda veya çevre mühendisleri gibi diğer disiplinler kendi meslek odaları aracılığıyla haklarını savunurken, Su Ürünleri Mühendisleri bu konuda geri planda kalmaktadır.

Sonuç olarak, Su Ürünleri Mühendislerinin meslek yasasına ve meslek odasına sahip olmaması, bu alanda çalışan meslektaşlarımızın statülerini olumsuz etkilemektedir. Bu nedenle, üniversiteler, ilgili kamu kurumları ve mesleki dernekler bir araya gelerek Su Ürünleri Mühendisleri için bir meslek yasasının çıkarılması ve bir meslek odasının kurulması konusunda ortak çalışmalara başlamalıdır. Bu sayede, su ürünleri sektöründe daha etkin ve yetkin profesyoneller yetişecek, sektördeki kalite ve verimlilik artacaktır. Su Ürünleri Mühendisleri, su ürünleri üretim sektörünün bel kemiğini oluşturan meslek gruplarından biridir. Onların bilgi ve tecrübeleri sayesinde daha sağlıklı, verimli ve sürdürülebilir bir su ürünleri üretimi mümkün hale gelmektedir. Gelecekte su kaynaklarının korunması ve gıda güvenliğinin sağlanması için Su Ürünleri Mühendislerine daha fazla yatırım yapılması, sektörün büyümesi ve gelişmesi adına kritik bir adımdır.

Prof. Dr. Kenan KÖPRÜCÜ

Fırat Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Dekanı,

Anadolu Su Ürünleri Mühendisleri Derneğinin Kurucu Üyesi ve Genel Başkan Yardımcısı

Birleşmiş Milletler’in (BM) 25 Eylül 2015 tarihinde New York’ta düzenlediği Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesi’nde, 2030 yılına kadar dünyada yoksulluğun sona erdirilmesi, çevrenin korunması, iklim krizine karşı önlem alınması, refahın adil paylaşımı ve barışın sağlanması için 17 amaç ve 169 hedeften oluşan Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA) kabul edilmişti. Bu 17 amaç ve 169 hedef, aslında, insanlığa, gelecek nesillere daha güzel ve yaşanabilir bir dünya sunmak amacıyla gelişmiş ve gelişmekte olan tüm ülkelerin ortaklaşa harekete geçmesi için küresel bir acil eylem çağrısı niteliği taşımakta.

“SKA 14: Sürdürülebilir kalkınma için okyanusları, denizleri ve deniz kaynaklarını korumak ve sürdürülebilir kullanmak” amacının uygulanmasını desteklemek amacıyla Fransa, Kosta Rika ile birlikte haziran ayında üst düzey bir etkinliğe, “2025 BM Okyanus Konferansı”na ev sahipliği yapacak. Konferans 9-13 Haziran tarihleri arasında Fransa’nın Nice şehrinde gerçekleşecek. BM Okyanus Konferansı daha önce, 2017 yılında İsveç ve Fiji ev sahipliğinde New York'ta; 2022 yılında ise Portekiz ve Kenya'nın ev sahipliğinde Lizbon'da yapılmıştı.

2025 BM Okyanus Konferansı’nın ana teması “Okyanusun korunması ve sürdürülebilir kullanımı için eylemlerin hızlandırılması ve tüm aktörlerin harekete geçirilmesi” olarak belirlendi. Konferans, sürdürülebilir kalkınma için okyanusların, denizlerin ve deniz kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir şekilde kullanılması için daha fazla ve acil eylemi desteklemeyi, SKA 14'ün uygulanmasını desteklemek için daha fazla yol ve yöntem belirlemeyi amaçlıyor.

Konferans, SKA 14’ün uygulanmasıyla ilgili zorluklar ve fırsatlarla birlikte, bu yönde atılan adımları değerlendirmek üzere BM üyesi ülkeleri, hükümetlerarası kuruluşları, uluslararası finans kuruluşlarını, diğer ilgili uluslararası kuruluşları, sivil toplum kuruluşlarını, akademik kurumları, bilim camiasını, özel sektörü, hayırsever kuruluşları, yerli halkları, yerel toplulukları ve diğer aktörleri, yani ilgili tüm paydaşları bir araya getirecek.

Beş gün boyunca denizlerin konuşulacağı Konferans kapsamında, genel oturumlara paralel olarak gerçekleştirilecek ve mümkün olan en üst düzeyde katılımın sağlanacağı 10 adet Okyanus Eylem Paneli düzenlenecek. Bu paneller:

• Derin deniz ekosistemleri de dahil olmak üzere deniz ve kıyı ekosistemlerinin korunması, sürdürülebilir yönetimi ve restorasyonu
• Okyanus sağlığı için bilim-politika arayüzünü güçlendirmek amacıyla okyanusla ilgili bilimsel iş birliği, bilgi, kapasite, deniz teknolojisi ve eğitimin artırılması
• SKA14'ü desteklemek üzere okyanus eylemleri için finansmanın sağlanması
• Özellikle kara kökenli faaliyetlerden kaynaklanan her türlü deniz kirliliğinin önlenmesi ve önemli ölçüde azaltılması
• Küçük ölçekli balıkçıların desteklenmesi de dahil olmak üzere sürdürülebilir balıkçılık yönetiminin teşvik edilmesi
• Kimseyi geride bırakmadan, sürdürülebilir okyanus temelli ekonomilerin, sürdürülebilir denizyolu taşımacılığının ve kıyı topluluklarının dayanıklılığının güçlendirilmesi
• Okyanus, iklim ve biyolojik çeşitlilik bağlantılarından yararlanılması
• Özellikle bölgesel ve alt bölgesel düzeyde olmak üzere her türlü iş birliğinin teşvik edilmesi ve desteklenmesi
• 1982 tarihli Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’nde yer aldığı şekliyle uluslararası hukuku uygulayarak okyanusların ve okyanus kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir kullanımının iyileştirilmesi ([1])
• Yoksulluğun azaltılması ve gıda güvenliği için okyanustan elde edilen sürdürülebilir gıdanın rolünün güçlendirilmesi

konularını ele alacak.

Konferansta, “Nice Okyanus Eylem Planı” olarak anılacak olan kısa, öz, eylem odaklı ve hükümetlerarası mutabakata dayalı bir deklarasyonu oybirliğiyle kabul edecek. Geçtiğimiz aylarda, sivil toplum kuruluşları, akademik kurumlar, bilim camiası, özel sektör, hayırsever kuruluşlar, yerli halklar, yerel topluluklar ve diğer aktörler, eylem önerisinde bulunmak suretiyle söz konusu deklarasyona katkıda bulunmaya davet edildi. Dünya çapında ilgili paydaşlardan “küçük ölçekli balıkçıların desteklenmesi de dahil olmak üzere sürdürülebilir balıkçılık yönetiminin teşvik edilmesi” ile ilgili yüze yakın oldukça çeşitli eylem önerileri geldi. Bu öneriler arasında dikkat çekenleri listeleyecek olursak:

• Deniz çevresinin bütünlüğünün korunmasını sağlamak üzere devletler, balıkçıları okyanusun koruyucuları olarak kabul eden, iddialı, alternatif balıkçılık modelleri geliştirmeli.
• 25 metrenin üzerindeki gemilerin kıyıdan 12 deniz mili içerisinde faaliyet göstermesi yasaklanmalıdır.
• Devletler, Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN)’nin Deniz Koruma Alanları Kılavuzu uyarınca tüm deniz koruma alanlarında ve küçük ölçekli balıkçılığın, biyolojik çeşitliliğin ve mavi karbon depolarının yoğunlaştığı kıyı bölgelerinde dip trolünü kısıtlamalıdır. Geçimini dip trolünden sağlayan balıkçılar için adil geçişi desteklemek üzere fon tahsis edilmelidir.
• Uluslararası hukukta, dip trolünün yasaklanması öngören düzenlemeler getirilmelidir. Özellikle hassas ekosistemleri ve okyanus deniz tabanını korumak için, tahrip edici balıkçılık yöntemlerinin toplu olarak yasaklanması yoluyla acil eylem gereklidir.
• Balıkçılık, dip trolü gibi ağır sübvansiyonlu, seçici olmayan ve tahrip edici balıkçılıktan çevre dostu balıkçılığa dönüşmelidir. Küçük ölçekli balıkçılara kıyı sularına imtiyazlı erişim hakkı tanınmalıdır. Balıkçılık yönetimi ekosistem temelli olmalı ve kadınlar ile gençler de dahil olmak üzere bölge halkının etkin katılımı sağlanmalıdır.
• Sürdürülebilir geçim kaynakları ve denizlerin korunması açısından küçük ölçekli balıkçılar hayati önem taşımaktadır. Devletler, pazara erişimi iyileştiren, teknik destek sağlayan ve kaynakların korunmasını temin eden politikalar yoluyla küçük ölçekli balıkçıları desteklemelidir.
• Küçük ölçekli balıkçıları tamamen entegre eden ortak yönetim çerçeveleri ve karar alma sistemleri aracılığıyla, karasularında küçük ölçekli balıkçılara imtiyazlı erişim hakkı sağlanmalıdır.
• Küçük ölçekli balıkçılar, yerel ve bölgesel pazarlara uygun fiyatlı balık tedarik etmek ve işlemek için araziye erişim sağlamakta zorlanmaktadır. Çoğu durumda, mavi ekonominin diğer sektörlerine yer açmak için tahliye edilmektedirler. Devletler, küçük ölçekli balıkçı toplulukları tarafından kullanılan küçük ölçekli balıkçılık alanları üzerinde alışılagelmiş hakları da göz önünde bulundurarak, mülkiyet haklarına saygı duymalıdır. Sürdürülebilir Küçük Ölçekli Balıkçılık İçin Gönüllü Kılavuz İlkeleri’nde belirtildiği üzere, balıkçılık, insan haklarına dayalı yaklaşımla yönetilmelidir.
• Devletler, kadınların küçük ölçekli balıkçılığın değer zincirinin tüm aşamalarında var olduğunu, ancak genellikle dikkate alınmadığını kabul ederek, kadın girdilerini gösteren cinsiyete göre ayrıştırılmış veriler toplamalı ve deniz ve kıyı kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir kullanımından elde edilen faydaların adil ve hakkaniyetli bir şekilde dağıtılması için çözüm bulmalıdır.
• Devletler, Balıkçılıkta Şeffaflık Küresel Şartı’nı kabul etmeli ve uygulamalıdır. Balıkçılıkta Şeffaflık Küresel Şartı’nın amacı küçük ölçekli balıkçılığın yararına sürdürülebilir, yasal ve etik bir balıkçılık için endüstriyel balıkçılığın yapısını değiştirmektir.
• Ulusal, bölgesel ve uluslararası düzeyde sürdürülebilir balıkçılığa katkıda bulunmak amacıyla, uluslararası arenada kabul gören Balıkçılık Şeffaflık Girişimi (FiTI) gibi gönüllü girişimler aracılığıyla balıkçılık yönetiminde şeffaflık ve çok paydaşlı iş birliği güçlendirilmelidir.
• Deniz kaynaklarının ortak yönetimi, kapasite geliştirme ve veri paylaşımı yoluyla bölgesel ve alt-bölgesel iş birlikleri güçlendirilmelidir.
• Devletler, 2030 yılına kadar elektronik izleme ve insan gözlemciler aracılığıyla tüm endüstriyel balıkçı gemilerinin %100 izleme, denetim ve gözetim altında olmasını sağlamayı taahhüt etmelidir.
• Balıkçılıkta enerji dönüşümü sürdürülebilir gıda üretimini sağlarken iklim hedeflerine ulaşmak için de önemlidir. Balıkçılık sektöründe, çevresel etkiyi azaltmak, iklim hedeflerine katkıda bulunmak ve artan küresel nüfus için sürdürülebilir gıda sağlamak amacıyla düşük karbonlu teknolojiler ve uygulamalar benimsenmelidir.
• Ekolojik, ekonomik, sosyal ve siyasi bir mesele olan yasa dışı, kayıt dışı ve düzenlenmemiş balıkçılıkla, bilimsel bilgiye dayanarak, diplomatik iş birliği ve ortak çalışma yoluyla etkin bir şekilde mücadele edilmelidir.
• Devletler yasa dışı, kayıt dışı ve düzenlenmemiş balıkçılıkla mücadele etmek ve sürdürülebilirliği sağlamak için açık veriler ve araçlardan yararlanmalıdır. Politikalar, hesap verebilirliği artırmak ve sürdürülebilir uygulamaları teşvik etmek amacıyla, bölgesel balıkçılık kuruluşları ve FAO ile verilerin paylaşılmasını zorunlu kılmalı, geminin mülkiyet bilgilerinin yayınlanması da dahil olmak üzere balıkçılık yönetiminde şeffaflığın artırılmasına ve geminin izlenebilmesine yönelik olmalıdır.
• Açık denizlerde endüstriyel balıkçılıkla yapılan köpek balığı avcılığı yasaklanmalı, kıyılarda tüm köpek balığı ve vatoz avcılığına ciddi şekilde kısıtlama getirilmelidir. 
• Nesli Tehlike Altında Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme (CITES) kapsamındaki uluslararası ticaret kontrolleri, bölgesel balıkçılık kuruluşlarının yönetim tedbirleri ve ulusal mevzuatın katı ve etkin bir şekilde uygulanması yoluyla köpek balıkları ve vatozların aşırı avlanmasına son verilmeli; bu kapsamda, tehdit altındaki ve aşırı avlanan türlerin stoklarını yeniden canlandırmak için gerektiğinde avlanma ve ticaret yasakları getirilmelidir.
• Stokların sürdürülebilirliği için bilime dayalı avlanma limitleri uygulanmalıdır.
• Ekosistem temelli balıkçılık yönetimi için ticari av limitleri maksimum sürdürülebilir verimin en fazla %50’si olarak belirlenmeli ve dip trolünün yasaklandığı alanlar genişletilmelidir.
• Avcılık ve su ürünleri yetiştiriciliğinde kullanılan ekipmanlar, sahibinin belirlenebilmesi için etiketlenmelidir.
• Av ve hedef dışı avların izlenmesi için gemide elektronik cihazların kullanımı zorunlu kılınmalıdır.
• Gelişmekte olan ülkelerin sahil güvenlik birimlerinin gece devriyeleri için yeterli donanıma sahip olmadığını bilen gelişmiş ülkeler, koruma altındaki türler de dahil olmak üzere yasadışı balıkçılık yapmak için bu zafiyetten yararlanmaktadır. Gelişmiş ülkelerin gelişmekte olan ülkelerin kıyılarındaki yasadışı balıkçılığına son verilmelidir.
• BM Ekonomik ve Sosyal İşler Dairesi (DESA) nezdinde küresel ve kamuya açık bir sicil oluşturulmalıdır. Başka bir ülkenin kıyılarında yasadışı balıkçılık yaparken yakalanan herhangi bir gemi 5 yıl süreyle kara listeye alınmalıdır.
• Otomatik av kaydı için yapay zekâ aracılığıyla balıkçılık sektörü dijitalleştirilmeli, güvenilir ve doğru verilerin sağlanmasında yapay zekâdan faydalanılmalıdır.

Eylem önerilerin ne kadarının deklarasyona yansıyacağını veya gönüllü taahhütler listesinde yer alacağını Konferans sonrasında göreceğiz. Ancak, denizlerimizin giderek artan zorluklarla karşı karşıya olduğu ve SKA 14'ün tüm sürdürülebilir kalkınma amaçları arasında en az finanse edilen amaç olmaya devam ettiği dikkate alındığında, denizlerimizin içinde bulunduğu bu acil duruma müdahale etmek için tüm paydaşların hızlı ve koordineli bir şekilde harekete geçilmesi elzem nitelikte.

BM Okyanus Konferansı çerçevesinde üç tane özel etkinlik de düzenlenecek: Bunların ilki, 3-6 Haziran tarihleri arasında yine Fransa’nın Nice şehrinde gerçekleştirilecek olan “Tek Okyanus Bilimi Kongresi”; ikincisi, 7 Haziran’da Nice şehrinde gerçekleştirilecek olan “Deniz Seviyelerinde Yükselme ve Kıyı Direnci Koalisyonu Zirvesi” ve 7-8 Haziran tarihleri arasında Monako’da gerçekleştirilecek olan “Mavi Ekonomi ve Finans Forumu”.  

Her yıl 8 Haziran’da kutlanan Dünya Okyanus Günü ile, 2025 BM Okyanus Konferansı ve özel etkinlikleri vesilesiyle bu sene haziran ayında tüm dünya denizlerimizi ve denizlerimizin geleceğini konuşacak. Bu açıdan BM Okyanus Konferansı ve özel etkinlikleri, dünyanın dikkatini okyanusların sorunlarına çekerek, SKA 14’ün uygulanması ve hedeflere ulaşılması bakımından uluslararası toplumu harekete geçirmede, iş birliği ve dayanışma ruhu içinde çalışarak amaca yönelik eylemleri hızlandırmada önemli bir rol oynayacak.

Dr. Kübra VAR TÜRK

Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Deniz Hukuku Anabilim Dalı Öğretim Üyesi

kvar@ankara.edu.tr

[1] BM 2025 Okyanus Konferansı Hazırlık Toplantısı sırasında Türkiye bu panelin temasına dair haklı bir beyanda bulunmuştur. Beyanın nedeninin anlaşılabilmesi için öncelikle 1982 tarihli Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (BMDHS) hakkında biraz bilgi vermek gerekir. Uluslararası deniz hukukunun en önemli kaynaklarından biri, dünyadaki çoğu devlet tarafından “denizlerin anayasası” olarak tanınan 1982 tarihli Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’dir. Deniz hukuku konularını ayrıntılı şekilde ele alan BMDHS, deniz alanlarını ve bunlara uygulanacak hukuki rejimi düzenler. Türkiye bu Sözleşmeye taraf değildir. Türkiye’nin BMDHS’ye yönelik çekincesi, hükümlerinin tamamına yönelik olmayıp, Ege Denizi’nin hakkaniyet ilkesi çerçevesinde özel statüsünün Sözleşmenin hazırlık çalışmaları aşamasında dikkate değer görülmemesinden kaynaklanmaktadır. Sözleşme belirli coğrafi koşullar için yeterli güvence sağlamamakta ve sonuç olarak özel koşullardan kaynaklanan çıkar çatışmalarını ve hassasiyetleri dikkate almamaktadır. BMDHS’nin kabulünde çekince koyma yasağı getirilmesi, Türkiye’nin Sözleşmeye katılımını engellemiştir. Sözleşmeye çekince koyarak katılmak yasaklandığından Türkiye BMDHS’ye taraf olamamış ve bu tercihini sürekli itirazcı (persistent objector) konumuyla ortaya koymuş ve koymaya da devam etmektedir. Şu kadar ki, Türkiye BMDHS’nin neredeyse yüzde 90’ından fazla hükmünde mutabık olup, bunların bir kısmını mevzuatına yansıtmış, diğerlerini de devlet uygulamasıyla şekillendirmiştir. Söz konusu çekincelerin tamamı Ege Denizi’nin özel statüsüyle alakalıdır ve özellikle adaların hukuki vasfından kaynaklanmaktadır. BMDHS’de yer alan birkaç hüküm dışında, geri kalan hükümlerin çoğunluğu Türkiye tarafından örf ve âdet hukukunun bir parçası olarak kabul edilmekte ve hatta uygulanmaktadır. BMDHS her ne kadar “denizlerin anayasası” olarak anılsa da, denizlerdeki tüm faaliyetleri düzenleyen tek yasal çerçeve olmadığı gerek Türkiye gerek diğer bazı devletler tarafından dile getirilmektedir. Bu doğrultuda Türkiye ilgili panelin başlığının “BMDHS ve uygulama anlaşmaları dahil olmak üzere ilgili uluslararası hukuku uygulayarak okyanusların ve okyanus kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir kullanımının iyileştirilmesi” veya “Diğerlerinin yanı sıra, Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi ve uygulama anlaşmalarında yer aldığı şekliyle uluslararası hukuku uygulayarak okyanusların ve okyanus kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir kullanımının iyileştirilmesi” şeklinde revize edilmesini talep etmiştir.

Kaynak: https://sdgs.un.org/conferences/ocean2025

10 yıllardır üretim açısından gerileyen deniz balıkçılığımıza “hamsi avcılığına kota getirilecek sözcüğü” kamuda ve balıkçılar arasında, çöken balıkçılığın yenilenmesine bir çözüm olacağı intibaı uyandırdığı yadsınamaz. Şüphesiz bu kararın alınmasına yeni kurulan TBMM. Balıkçılık Araştırma Komisyonu, varsa komisyon danışmanlarının ve gırgır balıkçısının destekleri göz ardı edilemez.

Konuya tarafsız ve deniz ve balıkçılık bilimi penceresinden bakıldığında, özellikle “hamsi avcılığına 400 bin ton hamsi/yıl av kotası getirildi” müjdesi, müjde olmak tan ziyade 2024-2025 yıllıları deniz balıkçılığında, hamsi stokunun gelecek seneler için daha da azalacağının habercisidir.

Nedenine gelince; balıkçılıktan sorumlu kurumca 2024-25 yılı balık av sezonu takvimi (1Nisan-15Mayıs) geçmiş yıllarda olduğu gibi aynen devam ediyor. Yalnız hamsi üretimi 400 bin ton hamsi/yıl olacak notu var. Zaten denizlerimizde ekonomik önemi olan ve yıldan yıla önemli dalgalanmalar gösteren pelajik balık türlerinin hiç birinin avına (orkinos hariç) geçmişten bu güne değin av kotası getirilmemiş, av sezonundaki av miktarı tamamen serbest bırakılmıştır.

Geçmişten günümüze av sınırlaması ve 23 yıllık balık av istatistik kayıtlarında 400 bin ton/yıl av kaydı olmayan hamsi balığı için (tablo 1.), bu av sezonunda av miktarının daha da artırılmasını istemek, gırgır balıkçısına mavi boncuk takmakla eş anlamlıdır.

400 bin ton hamsi av kotasının bilimsel okunuşu, hamsi nüfusunun aşırı avlanma sonucu daha da azalıp hamsi stokunun çökmesidir. Bu teşvikle gırgır balıkçısı “dimyat a pirince giderken umarım ev deki bulgurdan” olmaz.

Balıkçılıkta Kota Uygulamaları.

Aşırı avlanma sonucu çöken balık stokunun yenilenmesi için, av sezonunda az balık avlamak, denizde gelecek seneye stoku yenileyecek eşeysel olgunluğa erişmiş yeterli sayıda balık nüfusu bırakmak için kota uygulanır. Eğer mevcut endüstriyel av gücü (trol-gırgır) adedi fazla ise, av sezonunda tekne adedine veya avlanma süresine kota getirilir ki, av sezonunda az balık avlansın gelecek seneye stoku yenileyecek miktarda balık kalsın.

  Tablo 1.  Son 23 yılda Türkiye denizlerinde en fazla avlanan ve ekonomik önemi

             olan pelajik balıkları (yıl/ton Balık) olarak miktarları.( Kaynak; TÜİK )

Burada hamsiye kota getirildi adı altında alınan kota kararı, hamsi stokunun kendisini yenilemesi anlamında değil bilakis stokunun daha da küçülmesini kolaylaştıran bir karardır.

Şöyle ki; 400 bin ton hamsi/yıl av kotasının bilimsel anlamda okunuşu, denizlerimizde 1milyon 200 bin ton hamsi stok varlığının bilinmesi veya/da güncel bilimsel balık stok ölçüm yöntemi ışığında hesaplanmış olması gerekir. Bilimsel anlamda sürdürülebilir balıkçılık üretiminde optimum av ölçeği,  ölçülen total balık stokunun 2/3 ü denizde bırakılır 1/3 avlanır. Bu içerikte karar alan balıkçılıktan sorumlu kurum, balıkçılık danışmanı veya ilgililere, gerek akustik stok ölçüm gerekse, günlük yumurta üretiminden balık stokunun hesaplanması üzerine bilimsel çalışmanız var mıdır?  Sorusunu sormak gerekir.

Bir deniz ve balık bilimcisi olarak tartışmaya açık kişisel görüşüm; Elde bilimsel veri olmadan olsa olsa metoduna göre yapılan bu varsayımlar yarar dan çok zarar getirir görüşündeyim.

23 senelik balık istatistik av verilerini incelediğimizde, denizlerimizde hamsinin en yoğun av verdiği yıllar geçmişte 2000-2004 yılları arasında ortalama 5 yıllık süreçte 322 bin ton hamsi/yıl av vermiştir. Bir diğer yoğun av verdiği yıllar 2006-208 yılları arasında ortalama 302 bin ton hamsi/yıl avıdır (Tablo 1).

Sularımızda hamsinin yoğun av verdiği yıllarda, palamut ve lüfer balıklarının avının çok az olduğu yıllardır. Özellikle palamut balığının av veriminin artış gösterdiği (2005-2012-2016-2018-2022) yıllarında, hamsi balığının av veriminin 100-170 bin ton hamsi/yıl av verdiği kayıtlara geçmiştir (bakınız, tablo1). Buda, denizlerimizde genelde hamsinin, palamut ve lüfer gibi karnivor (yırtıcı) balıkların yemini oluşturduğunun somut kanıtıdır.

Diğer yönden 1 Eylülde açılan av sezonunda önerilen kotayı gerçekleştirecek toplam gırgır av gücümüz 600 gırgır takımından daha fazladır. Bu takımların yaklaşık 237 adedi 30m.ve üzeri boya ve 1000-2400hP makine gücüne sahiptir. Bu nedenle gırgır takımlarımızın önemli bir yüzdesinin günlük, birim av gücü yüksektir. _1/ Söz konusu 400 bin ton hamsi/yıl kotası, eğer denizde yeterli hamsi stoku varsa, ortalama bir gırgır en fazla günde bir operasyonda, 20 ton hamsi/ gün, av ile bir ayda kotasını doldurabilir.

7.5 aylık (225 gün) av sezonu balık rezervi ölçülmemiş Karadeniz, iç deniz Marmara dahil, balıkçıya avlayacağı balığın miktarını önermek, bilimsel açıdan balıkçının balığın tamamını stoktan çekmesi (avlaması) anlamına gelir. Bu çözüm önerisi rizikolu olup, sorunu çözeyim derken sorun yaratmak riski ile karşılaşılır.

Stokun yenilenmesine ışık tutabilir bir diğer kota yöntemi ki; elde yalnız yıllık av istatistik verisi olduğunda, kotayı belirli bir zaman aralığı için, avlanma sürecine koymak en doğru yöntemdir.  Sorun yaratmayan hatta soruna çözüm getirecek bir yol haritasıdır.

Bu yol haritasında, yumurtadan çıkmış 2-3 aylık genç balık yaş gruplarına, 5-7 aylık yaş grubuna gelinceye kadar büyüme şansı vermek için, mevcut av başlangıç takvimini 2 ay öteleyerek 1 Kasım tarihine almak ve avlanma süresini 225 gün değil de 120 günle (4 ay) sınırlamak. Yani sürece kota koymaktır.

Yakın geçmişte çoğu gırgır balıkçımızın şubat ayı içinde teknelerini limana bağladıkları bilinen bir gerçektir. Sayıları 50 yi aşkın ve mali durumu iyi olan gırgır balıkçılarımızın denizlerimizde avlayacak balık bulamadıkları için, Batı Afrika sahillerine bazı anlaşmalarla gittikleri hafızalarımızda tazeliğini koruyan gerçeklerdir.

Av sürecine kota koymak fikri balıkçılığı yönetenler, TBMM araştırma komisyon üyeleri, varsa danışmanları ve gırgır balıkçıları tarafından uygun görülürse. Sistemin işleyişinde, bilimsel çalışma verisi ilgili balıkçılık yönetiminden sorumlu kurum elemanları tarafından av sezonunda gırgır teknelerinde yeterli sayıda ölçülen balık örnekleri ve balıkhaneden geçen ekonomik değeri olan (hamsi-sardalya- kıraca istavrit-lüfer-palamut vb.)  balıklardan alınan sayısal örneklerin günlük-haftalık çatal boy (FL cm,) ölçümleri yapılarak elde edilebilir.

Burada 3 yıl süreyle yapılacak yıllık balık boy ölçümleri ortalamasında balık boy ortalamalarında küçülme görülmezse, uygulanan av takvimi ve avcılık yöntemi ve av gücü doğru yönetiliyor ve balıkçılık sürdürülebilirdir. Şayet ölçülen balık boylarında büyüme varsa, yeterli miktarda balık avlayamıyoruz. Bu durumda avlanma takvim süresi uzatılabilir.  Şayet ortalama balık boylarında küçülme varsa, gırgır takım adedi azaltılır veya avlanma süresi kısaltılır. 

Hamsi Balığı Stokunun Yenilenmesi ve Sürdürülebilirliği.

Her balık gibi hamside neslini yumurtlayarak devam ettirir. Denizlerimizdeki hamsinin (Engriolus encrisicholus) türünün ovaryumundaki yumurta adedi yaşına bağlı olarak artış gösterir ve ortalama 200 bin adettir. Hamsinin denizlerimizde saptanan maksimum yaş ömrü.4 yaş olarak literatüre geçmiştir. Karadeniz hamsinin boy-yaş skalasına göre, ölçülen ortalama çatal (LF) boyu 1 yaş için 8 cm., 2 yaş için, 10.5cm.,3 yaş için, 12.5cm. 4 yaş için, 14.5cm. dir. (Kara. Ö.F.1973)

Ekolojisi: Hamsi yumurta ve larvaları Karadeniz’de Mayıs, Ekim, Marmara’da Nisanın ikinci yarısı, Ekimin ikinci yarısı, Akdeniz ve Ege denizinde, Nisan ve Kasım aylarında bulunur. En kesif yumurtalar, haziran ve temmuz aylarında olduğundan Hamsi yazın yumurtlayan bir formdur demek doğru olur. Yumurta bırakılan ortamlar total derinliği 100m.yi geçmeyen neritik sulardır. Bununla beraber çok derin sular hariç bütün pelajialde bulunurlar. Yumurtaların vertikal dağılımları satıhla 25m.arasındadır. Yumurtlamaları için en az 13oC ihtiyaç vardır. En elverişli deniz suyu sıcaklığı 20-25 oC dir. Tuzluluğa çok fazla tolerans gösterirler. %o6-7 tuzluluktaki Azak denizi sularında. Akdeniz’de %o39-40 tuzlulukta da daha fazla gelişirler. Yüksek tuzlulukta hacim küçük ovoidal, düşük tuzlulukta hacim büyüktür.

1987-1992 döneminde Karadeniz’de Lısovenko ve Andrıanov tarafından yürütülen hamsinin üreme biyolojisi üzerine olan araştırmalarda, hamsinin bu denizde ana üreme alanı olan kuzeybatı Karadeniz'de elde edilen bulguların özeti.

1. Yumurtlama yaz aylarında denizin sıcak üst katmanında, geniş sıcaklık Aralığında (16-28°C) gerçekleşir. Çoğalması çoğunlukla kıyı sularında, özellikle tuzluluk derecesi düşük olan (7-18 ‰) haliç bölgelerinde görülür.
2. Embriyon dönemi yaklaşık 24 saat boyunca (22,0-23,4° C'de) ve pelajik yumurtalar eliptiktir (uzun eksen: 1,5-1,9 mm; kısa eksen: 0,8-1,2 mm). Yumurtlama periyodunun başında doğan bazı genç balıklar, yaz sonunda vücut boyu 55-65 mm ve ağırlığı 1,2-2,4 g olgunlaşır ve yumurtlamaya katılabilir.
3. Yumurtlama süreci,  bir günlük ritim ile karakterize edilir: yumurtalarda olgunlaşma yaklaşık sabah 9'dan itibaren başlar, yumurtlama Gece yarısına; gece yarısından saat 6'ya kadar dinlenme; 06:00 - 9:00 arası yeni bir yumurtlama partisinin oluşturulması şeklinde seyir izler.
4. Yumurtlama sıklığı, su sıcaklığına bağlıdır ve yumurtlama mevsimi boyunca değişir ve maksimum yumurtlamasına Haziran ayının ikinci yarısında ulaşır.
5. Ortalama olarak, her dişi yılda 50 defadan daha fazla yumurtlar. Münferit partikül dozu yiyeceklerin bulunabilirliği, su sıcaklığı ve vücut boyutuna bağlıdır.
6. Son derece yüksek üreme potansiyeli olan bu türün gelişimi bir dizi faktöre dayanmaktadır: erken dönem olgunlaşma, uzun yumurtlama süresi, çok sayıda yumurtlama, yüksek düzeyde bireysel doğurganlık, yüksek üremeyi geri yükleme yeteneği vb.

7. Böyle muazzam bir üreme potansiyeli olan Hamsi, kısa yaşam döngüsü ve hızlı büyümesi nedeniyle stok bolluğu ve biokütle olarak yıllık dalgalanmalara neden olur. Söz konusu bolluk ilkbaharda minimum düzeydedir.

8. Değişken yoğunluktaki balıkçılık koşulları altında, bu türün aşırı avlanma tehlikesini azaltan oluşum, genç yaşında yumurtlayarak hamsi bolluğunu geri kazanma kapasitesine sahip olmasıdır.

Son söz: Bilimsel dayanaktan yoksun çözüm önerisi, soruna çözümsüzlük getirir.

Emk. Öğr. Gör. Ömer Faruk Kara

Deniz ve Balıkçılık Bilimcisi

_1/1000m.boyunda ve 90m.derinliğindeki bir gırgır ağı, bir operasyonda yaklaşık 2 250 000m3 su kütlesini sınırlar (hapseder). Balığın 1m.küp sudaki ortalama ağırlığına veya adedine göre ağın bir operasyonda avlayacağı pelajik balık tahmin edilebilir. İstinga halatının basılmasıyla, ağın tabanda taradığı alan ise, yaklaşık 70 650m2dir.

                   KAYNAKÇA:

Kara.Ö. F.,(1973) 1972 Mart Nisan ayları arasında Karadeniz de hamsi ve istavrit balıklarının akustik aletlerle araştırılması ve stoklarının tespiti. IV. Bilim kongresi Ankara. 

Kara. Ö. F., (1980) Karadeniz’in Balıkçılık Potansiyeli ve Bölgedeki Balık Avlama Olanakları. Türkiye Sınai Kalkınma Bankası A.Ş.  Yayın No:32 Sektör Programları ve Proje Müdürlüğü İstanbul.

Lisovenko. Leonid A. and Andrianov. Dimitri P,( 1996) Reproductive biology of anchovy (Engraulis encrasicolus ponticus Alexandrov 1927) in the Black Sea. SCI. MAR. 60 (supl.2) 209-218

Geçtiğimiz hafta 14.07.2024 tarihinde Vira Haber sitesinde “Yeni Av Sezonu Öncesinde Palamudun Görüntü Vermesi Balıkçıları Umutlandırdı” başlığı taşıyan bir haber yer aldı. Bu haber balıkçılık camiasının umuda yelken açmasına neden olmasının yanı sıra toplumun da memnuniyetine neden oldu. 

Aslında gönül, umut aşılayan bu bilgi kaynağının bir haber sitesi olmayıp ülkemizde var olan Su Ürünleri Araştırma Enstitüleri ile Su Ürünleri Fakültelerindeki balıkçılık bilimcilerinin, devamlılığı olan ve kesintisiz sürdürülmesi gereken araştırmalar sonucu, elde ettikleri stok tespit çalışma veya günlük balık yumurta verimliliği çıktılarına dayanan, somut bilimsel bulgulardan olmasını arzu ederdi. Çünkü o zaman haberin içeriği bilimsel verilere dayalı olacağından anlamı ve geçerliliği de o oranda yoğun olacaktı.

Bununla beraber geçmişe dönük (2014-2023) 10 yıllık deniz balıkları istatistiği kayıtları incelendiğinde palamudun (Sarda sarda) yıllık üretimi bir sene yoğun av verip ikinci sene ilk senenin %20’si kadar olduğu, yine diğer senelerde de bir sene yoğun diğer sene yok denecek kadar az av verdiğidir. En son 2022 senesinde yaklaşık 50 bin ton balık/yıl; 2023 de ise 2 bin ton balık/yıl av vermiştir (Şekil ve tablo 1).  İstatistiki veri akışına göre bu yıl palamudun var yılı olacağı sonucu çıkmaktadır.

Vira Haberdeki yazıda “Palamudun bu sene erken görünmesi yeni sezonda bol olacağı işaretini verdiğini belirten balıkçılar, iyi bir sezon beklediklerini ifade ettiler. Kıyı balıkçıların az da olsa oltasına takılan çingene palamudu yeni sezon için umutları artırdı. Denizlerde av yasağının 1 Eylül'de kalkmasının ardından büyük tekneler sezona palamut avıyla başlayacak” şeklindeki umut söylemi aslında gizli bir tehlikenin de gözlerden kaçırıldığının göstergesidir. Çünkü balıkçılık eğitimini almış ve özellikle stok araştırmaları konusunda uzmanlaşmış bilimcilerce bu haberin yorumlanması ise denizlerimizde endüstriyel avcılığın başlangıç tarihinin kesinlikle 1 Eylül olmaması gerektiğidir

Tablo 1.  Son on yılda Türkiye denizlerinde en fazla avlanan ve ekonomikönemi olan pelajik balıkların (yıl/ton

                 balık) olarak miktarlar (Kaynak: TÜİK).

Şekil:1 Türkiye denizlerinde son 10 yılda en fazla avlanan balık türü hamsidir.(Kaynak; TÜİK)

       Karadeniz de kıyı balıkçısının çapari oltasına takılan palamut vonozu

Av sezonu Endüstriyel Av Gücü İçin Neden 1 Eylül Olmamalıdır.

Aslında endüstriyel balıkçıların dört gözle bekledikleri 1 Eylül tarihi ile ilgili geleneksel uygulamanın ötelenmesi fikrinin bu camiada büyük oranda hoşnutsuzluk yaratacağı kuşkusuzdur. Bu öteleme düşüncesi/fikri bu makaleyi yazanın kişisel bir tasarrufu değildir. Balıkçılık bilimcileri doğanın işlevselliği açısından gerekli araştırmaları yapar ve ülke balıkçılığına katkı yapmalarının yanı sıra balıkçılık sektörünün de kalkınmasının zeminini yaratırlar. Şayet bilimsel sonuçlar klasik alışkanlıkların dışına çıkan sonuçlar veriyorsa ona uymakta her zaman yarar vardır. Uyulmaması durumunda oluşacak gizli kayıplar hep balıkçılık sektörü hanesine yansıyacaktır.

Endüstriyel balıkçı kesimi neden 1 Eylül’de sezonu açmamalıdır sorusunun gerekçelerini özetle şu şekilde açıklamak olasıdır. Türkiye denizleri ekonomik önemi haiz pelajik balık türlerinin %90-95’inin denizlerimizde olan yumurtlaması anavaşya göçü aşamasında mayıs, haziran ve temmuz ayları süresinde gerçekleşir. Palamut ve lüfer balıkları da mayıs, haziran ve temmuz aylarında yumurtaları olgunlaştıkça peyderpey yumurta bırakırlar.

Eğer birim av gücü yüksek gırgır ve trol endüstriyel av takımlarına 1 Eylül tarihi av sezonu olarak açılırsa, bu takımlar mayıs, haziran ve temmuz aylarında yumurtadan çıkmış 2-3-4 aylık genç sıfır yaşında mevcut stoku yenileyecek bireyleri avlayacaktır. Bu bireyleri yumurtlayan anaçlar denizin sıcak olması nedeniyle dağınık gezer, dağınık gezen balık gırgır takımları için ağ dökmeye ekonomik açıdan değmez. Genç bireyler düşmanlarından kaçar ve sığ sulara yakın yem peşinde sürü oluşturur. 2-3 aylık palamut (vanoz-gaco 10 cm. 40gr.) ve lüfer (defne yaprağı, 10 cm. 50gr.) yavrularının diğer ekonomik önemi olan türlerden farkı, karnivor (dişli-yırtıcı) oldukları için, büyüme hızları fazla olup, kısa zaman aralığında, örneğin palamut vonozu eylül-ekim arasında 15-20 cm. boy 150-250 gr. ağırlığa; ekim-kasım arasında 20-25 cm. boy ve 250-350 gr. ağırlığa erişir.  Halk arasında bu boy palamuda çingene palamudu denir. Kasım ayı ve bunu takip eden aylarda palamut 30-35 cm. boy ve 800-900 gr. ağırlık kazanır. 1+ ve 2 yaşında eşeysel olgunluğa erişir. Palamut 40-45 cm. boya ve 800-1100 gr. ağırlığa eriştiğinde kestane palamudu ismini alır. Daha büyük boydaki palamutlar, sırayla zindan delen, torik, sivri, altıparmak ve peçuta olarak isimlendirilir.

Geleneksel olarak 1 Eylül tarihi endüstriyel balık avcılığına açıldığında filonun avcılığı gelecek senenin stokunu yenileyecek sıfır yaş grubu balıkların avlanılması üzerine olacaktır. Buna balıkçılık literatüründe stoku yenileyebileceklerin yoğun avcılığı (growth overfishing) denir. Bu kategoride balıkçılık doğal olarak genç ve çok küçük bireyler üzerine yoğunlaşacaktır. Sonuç itibariyle birey açısından fazla balık avlanacak fakat ağırlık açısından ise düşük verim elde edilecektir. 

Bu özet bilginin ışığı altında denizlerimizde 2024-2025 av sezonunda yoğun stok oluşturacağı varsayılan palamudun ve hatta lüferin sürdürülebilir balıkçılık açısından av sezon takviminin endüstriyel balık av gücü aktivitesinin merkezi otorite tarafından 1 Kasım tarihine çekilmesi, bilimsel görüş ve öneriye uyum sağlanması açısından balıkçılık bilimcilerine de saygının somut bir göstergesi olacaktır.

Şayet, av sezonu eskisi gibi devam ederse, endüstriyel balık av gücü (gırgırlar) eylül-ekim tarihlerinde palamut –lüfer balıklarının 4-5 aylık yavrularını avlayacaklar ve av küçük bireyler üzerine yoğunlaşması nedeniyle, birey adedi fazla ama ağırlık açısından az ürün elde edilecektir. Av sezonu 2 ay ötelendiğinde ve avcılık 4 ay (kasım-aralık ocak şubat) ile sınırlandığında, en az eylül–ekim aylarında avlanmayan balık adedine yakın balıklar gelecek senenin stokunu yenileyecek düzeyde yumurta bırakma şansına kavuşacaklardır.  Bu da balıkçılığın sürdürülebilirliğine olanak yaratacaktır.

Son söz

Sade ve sakin bir yaşamın karmaşa ve problem dolu bir yaşamdan daha iyi olduğunu belirten “Şalgamın seyreği sıkından iyidir” atasözünün endüstriyel balıkçılık camiasının ve balıkçılıktan sorumlu merkezi otoritenin yanı sıra TBMM Balıkçılık Araştırma Komisyonunca da dikkate almasında yarar vardır.

Emk. Öğr. Gör. Ömer Faruk KARA

Deniz ve Balıkçılık Bilimcisi 

“TBMM, Balıkçılık ve Su Ürünleri Araştırma Komisyonu çalışanlarına katkı” Karadeniz gezisi (Giresun)

BALIKÇILIK NEDİR, SORUNLARI VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ:

Balıkçılık Küresel Bir Meslek Dalıdır;

Ulu önder Atatürk’ün önemli söylemlerinden biri de “ Cumhuriyet kimsesizlerin kimsesidir” tanımlamasıdır. Günümüz iktidarı dâhil gelmiş geçmiş iktidarlar insanların var olduğu süreçten günümüze intikal eden balıkçılığı çok ilginçtir; bir meslek olarak görmemişlerdir. Buna karşın son yüzyıl içerisinde kapıcılık diye bir meslek grubu yokken günümüzde “apartman yönetimi” adı altında bir meslek grubu oluşturulmuştur. Bu kişiler genelde kırsal kesimde toprağa bağlı üretici/çiftçi iken, şehirde tüketici olmuşlardır. Günümüzde Cumhuriyet kapıcıların kimsesi olurken, Türkiye‘yi yönetenler çok önemli yaşamsal, projesi sonsuz, protein açısından zengin bir besin kaynağı olan sucul canlıları, doğadan avcılıkla veya kültüre alarak yetiştiricilik yoluyla üreten balıkçıyı, meslek kabul etmeyip, tarım sektörü içinde çiftçi olarak görmüştür.

Şüphesiz bu görüşü benimseyen ve balıkçılığı kendi siyasi emel ve devamlılıklarının hanesinde barındırmak isteyen “Tarım ve Orman Bakanlığı” kendi uzmanlık alanlarında saygın bir meslek grubu olmalarına rağmen, balıkçılığın tarım statüsünde kalmasında ısrarcı olmaları, kamuda ve halk arasında saygınlıklarına gölge düşürdüğü yadsınamaz.

Vurgulanmak istenen husus, partilerin programlarında balıkçılığın bir meslek dalı olarak yasallaşmasıdır. Böylelikle “Cumhuriyetin kimsesizlerin kimsesidir” sözü balıkçılar için de bir geçerlilik kazanacaktır. Balıkçılarımız, üç bir tarafı dört denizle çevrili ve yeterli iç-su (göl, gölet, nehir ve barajlara) kaynaklarına sahip ülkemizde, projesi sonsuz önemli bir sucul besin kaynağın üretimini/avcılığını gerçekleştiren bireylerdir.

Balıkçılık çok karmaşık bir bilimdir. Bu bilimin ilgi alanları, balığın yaşadığı üç boyutlu ortamda suyun fiziksel, kimyasal ve biyolojik özellikleri, balığın yaşamı ile doğrudan ilgilidir. Balığın hayat döngüsü ise yumurtlama,  beslenme, büyüme, göç ve ölümdür.

Balıkçılığın sürdürülebilir üretimi; deniz ve iç-su kaynaklarının mevsimsel devamlılık gösteren/güdümlü araştırma ve mevcut balık nüfusunun/popülasyonun geçerliliği olan bilimsel yöntemlerle ölçülüp, mevcut av gücünün, ortalama birim av gücüne göre; avlanabilir miktarın ve avlanma süresinin tespiti ile saptanır.

Bir dişi balığa, yaşamında yumurtlayarak en az bir kez kendini yenileme olanağı vermek, balıkçılığın sürdürülebilirliğinin sigortasıdır. Bu nedenle aşırı avlanmadan sakınmak için, “ölçülmeyen canlı kaynak sağlıklı değerlendirilemez” ekonomik savdan yola çıkılarak, her yıl bilimsel çerçevede mevcut balık stokunu ölçmek zorunluluktur. Balıkçılığın sürdürülebilirliği için, ölçümü yapılan stokta elde edilen balık nüfusunun genelde 1/3’ü avlanacak, 2/3’ü denizde kalacak şekilde, mevcut av gücüne göre miktar, av süresi ve buna bağlı olarak av kotası konur. Balıkçılıktan kaynaklanan balık ölümlerinin haricinde bilinmesi gereken diğer bir husus da otçul balıkların yani hamsi, sardalye, kupes, kefal, çaça gibi balıkların etçil/yırtıcı balıklara yani palamut-torik, lüfer-kofana, uskumru, levrek, orkinos ve köpek balıklarınca tüketilmesidir. Bu oluşum sucul ortamın kendi içindeki canlıların beslenmesindeki iç dinamiklerle bağlantılı olan bir durumdur. Sucul ortamda olan bu tüketim dinamiği bilimsel anlamda kontrol edilemez, fakat tüketimin olası boyutları tahmin edilebilir. Balıkçılığın sürdürülebilirliğini aşırı avlanma veya balık kaynaklarını bilime (araştırmaya ) dayalı olmayan, ölçmeden “olsa olsa” metoduyla yapılan avlanma çökertir. Balık stoklarının tüketiminde paydaş olan insanın yani balıkçının stoklara verdiği tahribat, bilime dayalı balıkçılık araştırma çalışmalarıyla saptanabilir. Bu da balıkçılık biliminin balıkçılık eğitiminin güçlenmesiyle başarılır. Denizlere ve iç-sulara sahip demokratik ülkelerde; Balıkçılık Fakülteleri, Balıkçılık Araştırma Enstitüleri hatta Balıkçılık Bakanlıkları bunun için vardır.

BALIKÇILIĞIMIZDAKİ BİLİM DIŞIŞI SORUNLAR

Aşırı Endüstriyel Balıkçılık Av Gücü:

On yılardır, balıkçılığı yönetenler tarafından denizlerimiz ekonomik önemi haiz balık stoklarının sürdürülebilir avcılık boyutlarının büyüklüğü, ölçülüp biçilmeden avlandı. Sucul ortam ve denizler dipsiz kuyu şeklinde farz edildi. Doğadan daha fazla üretim için, mevcut endüstriyel (trol- gırgır) ve geleneksel küçük balık av gücü, düşük faizli kredilerle teşvik edildi. Bu teşviklerle, endüstriyel balıkçı teknelerinde artan motor beygir gücü, tekne boyu ve büyüyen gırgır ağ boyutları, on yıllardır değişmeyen ve tartışılmayan balık av sezonu takvimi, mevcut av gücünün denizdeki tüm balığı bir av sezonun da avlayabilecek boyuta taşıdı. Bu bilimdışı avcılığın sonuçları, ekonomik önemi olan balıkların avında, balığın satış boyunun altında, eşeysel olgunluğa erişip, balığın en az bir kez yumurta dökmesine müsaade edilmeden avlanmasıyla balık stoklarının çöküşünü gündeme taşıdı.

Av Baskısı:

Avlanan balığın satış değerleri adet ve ağırlık olmak üzere iki boyutla ölçülür. Her balığın yumurtadan çıktıktan sonra eşeysel olgunluğa erişinceye kadar hızlı bir büyümesi ve ağırlık kazanması vardır. Örneğin hiçbir hamsi; istavrit, lüfer, palamut kadar bir boya ve ağırlığa erişemeyeceği gibi, istavritte hamsinin ulaşabildiği maksimum boyda kalamaz. Balığın tüketiminde ortalama satış boy ve ağırlığının önemi büyüktür. Tüketici daima, balığın ortalama satış boyunu tercih eder. Genelde balık için ortalama satış boyu, balığın en az bir kez yumurtlayarak neslini devam ettirdiğinin kanıtıdır.

Bu gün, gerek balıkhanelerde gerekse balık satış reyonlarında neslini devam ettirmemiş boyda balıklar satılmaktadır. Bunun dışında, bu tür avlanmış balıkların talep gördüğü en önemli pazar balık unu fabrikalarıdır. Ülkemizde halkın yoğun bir şekilde talep ettiği hamsi, sardalye ve kıraça istavrit gibi, büyüme hızı yavaş balıkların satış boyuna gelmeden avlanıp balık unu fabrikalarına satılması, bu tür balıkların satış boyunun altında aşırı vahşi avcılığını teşvik etmiştir.

Oysa balık unu fabrikalarının kuruluş felsefesi, ekonomik değeri olmayan, sucul canlıları un haline getirerek, kültür balıklarının ve kanatlıların beslenmesinde kullanmaktır. Bu gün mevcut balık unu fabrikalarımızda, Karadeniz’de bazı yıllarda avı 40-70 bin ton arasında değişen çaça balığı avı önemli bir ham maddedir. Ayrıca, balık işleme tesislerinde işlenmiş balıktan elde edilen iç organlar ve balık karkası bu fabrikaların ham maddesi olarak kullanılabilir.

Ülkenin kültür balıkçısı ve kanatlı hayvan yetiştiricinin yem sanayi için gereksinim duyduğu balık unu, ithalat yoluyla teşvik edilir karşılanırsa, gırgır balıkçısının yoğun avlayıp, balık unu fabrikalarına pazarladığı, satış boyu ve altındaki sardalye, hamsi, kıraça istavrit gibi balıkların talebini azaltacaktır. Bu öngörü gırgır balıkçısının söz konusu balıkları satış boyun altında avlamasını cazip hale getirmediği, aşırı avcılığı önlediği için, gelecek senenin anaçlarını oluşturacak ve avcılığın sürdürülebilirliğini sağlayacaktır

Hatalı Balıkçılık Av Takvimi:

Balıkçılığımızdaki çöküşün engellenmesi gırgır balıkçılığı için yapılması gerekli balık av kota modellemesinde,  av sezonu açılışının 1 Kasım tarihi olarak düzenlenmesi ile olasıdır. Gırgır tekneleri için farklı deniz ve bölgelerimizde her gırgır takımı için verilen kota miktarı (avlanan balığın ortalama tür kotasına bakmaksızın) gerçekleştikten sonra, gırgır teknesi avdan çekilmelidir. Av kotasını dolduramayan tekneler ancak av bitiş tarihi olan 28 Şubat’a kadar avlanabilir. Bu tür kotalı avlanma yönteminde, orta vadede (3 yıl gibi) balık stokunda bir yenilenme olacaktır.

Ekonomik Boyutlu Endüstriyel Balıkçılık ve Balık Nüfusunun Korunması:

Balıkçılığımızda yüksek yüzdeli üretim payı olan endüstriyel av teknelerinin (trol-gırgır) günümüzde tüm denizlerimiz balıkçılığına uygun boyuta taşınması bir gerekliliktir. Karadeniz trol balıkçılığını denizin 100m.sonraki derinliklerde hidrojen sülfür içermesi nedeniyle, balıkların yaşam alanları genelde 100m.ile sınırlanmıştır. 18-20m.boyunda 360-400Hp güce ve 5-6 kişilik yaşam alanına sahip trol tekneleri denizlerimiz için ekonomik olma özelliğine sahiptir. Buna karşın gırgır tekneleri için ekonomik açıdan aynı hususu söylemek olası değildir.  Denizlerimizdeki 230 adet gırgır teknesinin boyutu ve güçleri 30m.ve üzeri boya sahip olup beygir güçleri ise 800-2400Hp arasında değişmektedir. Bu teknelerin büyük çoğunluğu Karadeniz, Marmara ve Ege denizinde avlanmaktadırlar. Yine 470 adedi de, 18-29m.arasında boya ve 360-500Hp güce sahip gırgır teknesi olup, ülkesel toplam gırgır takımı 700 adettir. Bu teknelerin av yaptığı balıkçılık sahalarının genelde kıyıdan uzaklıkları 5-10 deniz mili kadardır. Balığa ağ sardığı minimum derinlik 25m olup, bu derinliği 18m.derinliği çekme kulisleri her yıl gündemi işgal etmektedir. Toparlamak gerekirse bir iç deniz olan Akdeniz’de ve onun alt bölgeleri olan iç denizlerde av yapan balıkçı filosunun (gırgırların) ekonomik avcılık yapabilmek için, gerek tekne boyutları, motor güçleri ve gırgır ağ boyutları açılarından, optimum düzeye çekilmesi balıkçılık sektörünün kalkınabilmesinin olmazsa olmazıdır.

Bu nedenle içinde bulunduğumuz süreç itibariyle, endüstriyel av tekneleri, balığın av verdiği avlak sahalarına olan uzaklık ve derinlik açılarından boyca ve ana makine beygir gücü açılarından yeniden disiplin altına alınmalı, özellikle günümüzde yakıtın çok pahalı olması yüzünden ekonomik olmaya yönlendirilmelidir. Bir öneri olarak sularımız gırgır balıkçılığı için ideal tekne boyutu 20-22m., ana makine beygir gücü ise 360-500Hp olarak benimsenebilir.

Günümüzde Brezilya, Peru, Şili, Arjantin gibi okyanus kıyısı ülkelerin sahilden yaklaşık 40-50 deniz mili mesafede hamsi ve sardalye avcılığı için kullandıkları gırgır takımlarının 18-22m.boya sahip olması, onların avcılıklarının verimli olmasının temel nedeni oluşturmaktadır. Bu oluşumun ülkemiz balıkçılık sektörünce özellikle dikkate alınmasında fayda vardır.

Sorunun Çözümü ve Yapılması Gerekenler: 

Türkiye’nin denizlerimiz balık avcılığında; uygun değer hedefine ulaşabilmesi için, ilkin 2000 yırlar içinde, 589 bin ton balık/yıl üretimden neden günümüzde 328 bin ton balık/yıl üretime gerilediğinin cevabını bulması gerekir. Üretimde olan bu gerilemenin üretimi gerçekleştiren balıkçıyı da ekonomik açıdan darboğaza sokması kaçınılmazdı ve nitekim de öyle oldu. Bu sorunun çözümünde öncelik, denizel ortamda balığın stok dengesinin sağlanmasıdır. Bunun gerçekleşmesi de eşeysel olgunluğa erişmiş, diğer bir ifade ile satış boyunda veya satış boyunu aşmış balıklar aracılığıyla olur. Bunu destekleyen diğer bir husus da balıkların yumurtlama alanına diğer denizlerden beslenme göçü ile gelen balıkların dâhil olmasıdır. Bu da bilimsel balıkçılık araştırmalarıyla belirlenebilir.

Denizlerimizdeki ticari öneme sahip balık nüfusunun artıp artmayacağının somut kanıtı, denizlerimizde balıkların yumurtlama mevsiminde her dönemde yapılacak ihtiyoplankton/yumurta araştırma çalışmasıyla ortaya konulabilir. Böylelikle metre kare veya mil karede elde edilen günlük yumurta üretim sıklığı ile kuluçka sürecini tamamlamış pre ve post larva miktar ölçümleriyle ortaya konulur. Bu ölçümler yöntemiyle; denizdeki anaç balık miktarı ve yumurtlamanın stoka olan katkısı saptanır. Her yıl güdümlü olarak yumurtlama mevsiminde en az iki kere yapılması gereken ve balıkların mil kare veya metre karedeki yumurta verim sıklığı dağılım haritalarının analizinin ve yorumlarının sonuçları, sucul canlı kaynağın yönetiminden sorumlu merkezi otorite uzmanlarınca değerlendirilip uygulama alanına, yani denizlerimize yansıtılması gerekir. Ne var ki Tarım ve Orman Bakanlığının balıkçılığın her konusunda 1971 yılında “Su Ürünleri Kanunu” ile yetkilendirilmesinin üzerinden 51 yıl geçmesine karşın belirtilen hususun yaşam bulamaması veya merkezi otoritenin gündeminde olmaması/olamaması kaynak yönetim yetersizliğinin belirgin bir göstergesidir.

Günümüzde denizlerimizdeki balık zenginliğinin/varlığının ne boyutta olduğu ülkece bilinmemektedir. Bu boşluk dört denize sahip bir yarımada ülkesi için mazur görülemez. Tüm denizlerimiz için kesintisiz güdümlü araştırma programlarının hayata geçirilmesi hem canlı kaynakların esenliği hem de balıkçılık sektörünün önünü görebilmesi açısından bir zorunluluktur. Bu konuda yapılması gereken en sade uygulama akustik aletlerle denizdeki balık nüfusunun boyutlarını ölçen bilimsel araştırma faaliyetleridir. Bu çalışmalarla balık av mevsiminde yapılacak akustik stok ölçüm araştırması ile ortaya konulur. Çalışmalarda ölçülen balık nüfusunun genelde 1/3 avlanır, 2/3 ise denizde bırakılır. Balık stok ölçüm araştırma sonuçları ışığında endüstriyel balık av teknelerine av zamanı/dönemi ve av kotası verilir. Kotasını dolduran tekne, kaynağın sürekliliğini ve kesintisiz verimliliğini sağlamak açısından merkezi otoritece avdan çektirilir.  Sınırlı avcılık uygulamasındaki en önemli husus yasayla belirlenen/belirlenecek seçici ağ kullanımının zorunluluğudur.  Böylece eşeysel olgunluğa ulaşmış balıkların diğer bir yaklaşımla avlanan balıkların asgari satış boyunda olması da sağlanmış olur.

Sucul canlı kaynakların en belirgin özelliği, koruyarak sürdürülebilirlik ilkesinin uygulanması halinde projesinin sonsuz olmasıdır. Balıkçılar ve balıkçılığı yönetenler kendini üremeyle yenileyen bu canlılar âlemini, hem dipsiz kuyu olarak yorumlama, hem de sınırsız/sorumsuz avlanma uygulamasına nokta koymalıdırlar. Endüstriyel balıkçılığın ana gücünü temsil eden gırgır balıkçıları, gırgır teknelerini ve ağ boyutlarını, kaynağın verimli işletilmesini gölgelemeyecek düzeyde donatımını geç de olsa “zararın neresinden dönülse kardır” ilkesiyle gerçekleştirmesinde yarar vardır.

Balıkçılık sektörü ile ilgili birçok dernek kooperatif, birlik adı altındaki (STK) örgütlerimizin asgari müştereklerde birleşerek, balıkçılığımızı bilimin ışığında mercek altına alıp, gerçeğin ne olduğunu sağlıklı sorgulayıp, balıkçılığımızı her önüne gelen ehliyetsiz bireylerin yorumlamasından veya onların gözüyle bakılmasından arındırıp, balıkçılığımıza balıkçının kendi gözüyle bakmasını hayata geçirmeliyiz.

Balıkçılık projesi sonsuz bir sucul kaynak olup, geçmişten günümüze, sağlıklı beslenme açısından yüksek protein içerikli bir ürün olması yanında, kültür balıkçılığı dahil ortalama 700-800 bin ton balık /yıl üretim ve bu üretimi gerçekleştiren 60-70 bin aktif lisanslı balıkçı ile son tüketicide yaklaşık 35-40 milyar TL/yıl (1.5 milyar$ ihracat dahil) GSMH’ ya katkı sağlayan aktif balıkçı sayısı kadar, balıkçılıkla bütünleşen dolaylı ve dolaysız birçok iş kollarının da (balık işleme sanayi ve muhafaza, balık unu, ağ ipliği ve ağ sanayi, balıkçı tekne ve gemi sanayi, balık motor sanayi, navigasyon ve seyir araçları, balık bulucu, haberleşme, nakliye, plastik ve paketleme, turizm vb.)  lokomotifi olan önemli bir sektördür.

Bu bağlamda, Türkiye Cumhuriyeti hükümetini yönetenlere balıkçılıktan sorumlu yönetim kadrosunda bulunanlara, 4 denizimize ve içlerinden Marmara denizi gibi, tamamen bize ait iç denizimizi gözümüz gibi korumamız gerektiği hususunun özellikle vurgulanmasında yarar vardır.

Türkiye’nin Akdeniz çanağındaki balıkçılığında; balık üretim boyutunun üstünlüğü çok belirgindir. Bugün için Karadeniz’inde dahil olduğu Akdeniz çanağında yaklaşık 25 ülke yılda toplamda 1.1-1.2 milyon ton/ balık üretebilmektedir(1). Türkiye ise söz konusu kaynaktan TUİK kayıtlarına göre(2); yılda ortalama 700-800 bin ton/balık (kültür balığı dahil) üretmektedir.

Bu bağlamda balıkçılığımızın sürdürülebilirliğinde, kaynak yönetim ve bilimsel güncelliği olan güdümlü balık kaynak ölçüm ve araştırma yöntemlerinin ticari balıkçılığa paralel devrede olması “ölçülmeyen ve sayısal olarak ifade edilemeyen sucul canlı kaynaklar sağlıklı değerlendirilemez” cümlesinin doğru ve sağlıklı okunabilmesine ışık tutacaktır.

Bu görüşten hareketle, Türkiye balıkçılığının yönetimi, bugünkü yönetim ve yönetişim modelinin sahip olduğu çok başlılıktan, özerk bir yönetim statüsüne kavuşturulmasının yanında, önerilen bu özerk yönetimi deniz ve balıkçılık biliminin asli sahiplerine teslim etmemiz etik açıdan da bir zorunluluktur.

Öz olarak balıkçılık sektörünün ve merkezi otoritenin müştereken kaynak yönetiminde başarıyı elde edebilmesine olanak sağlayacak iki uygulama modeli söz konusu edilebilir. Birincisi; balıkçı kuruluşlarının bünyelerinde var olan potansiyeli akılcı biçimde değerlendirerek bünyelerinde her türlü akreditasyona(*) açık bir araştırma birimini hayata geçirmeleridir. Böyle bir girişimi, kooperatifleri ulusal düzeyde bünyesinde toplayan SÜRKOOP (Su Ürünleri Kooperatifleri Merkez Birliği) yürütücülüğünde gerçekleştirmek olasıdır.

Yasal çerçevesi belirlenerek oluşturulacak bir araştırma birimiyle tüm denizlerimizde aynı zaman diliminde yapılacak stok çalışmaları ile denizlerimizdeki canlı kaynakların konumu çok yönlü olarak belirlenebilir. Bu belirlemeye balıkçılıktan sorumlu merkezi otorite yetkilileri de paydaş olarak dahil edilebilirler. Sürekliliğin öngörülmesi gereken bu çalışmalarla balıkçılık sektörü işlettiği kaynağın gerçek yönünü kendi birimiyle/kuruluşuyla bizzat ortaya koyar ve kaynağın nasıl verimli olarak işletilmesi gerektiğini de saptayarak konuyu merkezi otorite ile son karar devlete ait olmak üzere paylaşır. Böylelikle sektörün önünü görmesine olanak yaratılacağı gibi merkezi otoritenin de yükünün hafifletilmesine katkı sağlanmış olur.

İkincisi ise merkezi otoritenin yeniden düzenlenmesi üzerine olmalıdır. Her ne kadar 08.06.2011 tarihinde Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğü kurulmuş ise de çok ilginç bir şekilde bu genel müdürlük varlığının can damarı olması gereken araştırmalar konusunda hiç bir yükümlülüğü bulunmamaktadır. Bu nedenle balıkçılığın ilgi alanına giren tüm konuların ve yükümlülüklerin tek çatı altında salt konu ilgilisi bireylerin görev aldığı “Merkez Bankası”, “TÜİK”, “DPT” gibi bağımsız bir kuruluş olarak yapılanması esastır. Aksine bir durumda yetki Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı bünyesinde olduğu sürece kendi sahalarında bir değer olan fakat balıkçılık konusunun asli sahibi olmayan Veteriner Hekim ve Ziraat Mühendisi kökenli yöneticilerce balıkçılığımızın sorunlarının neredeyse yarım yüzyıldır çözülemediği gerçeği gün gibi ortadayken bunu ısrarla sürdürmenin mantıksal izahı yapılamaz. Bu nedenle kısır döngüler dönemine bir neşter vurulması gerekliliktir. Evrensel açıdan gelişmiş ülkelerde balıkçılık konusu mesleki eğitim bakımından nasıl yönetiliyorsa eşdeğer konum çok geçte olsa ülkemiz içinde sahneye konulmalıdır.

Son söz: Balıkçılık yönetimi ilgisiz mesleklerin deneme tahtası olmaktan arındırılmalıdır. Zaman ülke olarak akılcı olma zamanıdır.

Em. Öğr. Gör. Ömer Faruk KARA

    Deniz ve Balıkçılık Bilimcisi

(*) : Belli iş yapan bir kuruluşun yeterliliğine resmi tanınırlık verilmesi işlemi

                                                              KAYNAKÇA

1. FAO. (2018). The State of Mediterranean and Black Sea Fisheries. General Fisheries  Commission for the Mediterranean. Rome. 172 pp. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.
2. TÜİK. (2011). Türkiye İstatistik Kurumu Su Ürünleri istatistikleri (Ankara).

Aslında usulüne uygun yapılmayan her türlü avcılık zararlı avcılık kapsamına girer. Doğal olarak trol ile yapılan avcılıkların balıkçılık biyolojisi kurallarına aykırı bir şekilde yapılması durumunda o da zararlı avcılık kapsamında yerini alır. Trol ile avcılık yüzyıllardan beri özellikle dip balıklarının avcılığında kullanılan alternatifsiz bir sürütme ağıdır (Şekil 1). Trol, ekonomik değeri yüksek olan kalkan, dil-pisi, barbunya-tekir, mersin, mercan, trança, çipura, iskorpit, kırlangıç, fangri gibi balıkların yanı sıra ıstakoz, karides, ahtapot, kalamar gibi omurgasız türlerin avcılığında kullanılır.   

Dünya denizlerindeki balık stoklarının 2/3’ünü pelajialde yani açık denizlerin üstünü örten su tabakasında yaşayan hamsi, istavrit, uskumru, palamut, lüfer, orkinoz gibi pelajik balıkları, 1/3’ünü ise deniz tabanında veya deniz dibine yakın ortamda yaşayan ve bilimsel adıyla demersal olarak tanımlanan dip balık türleri oluşturur (FAO, 1993).

Şekil: 1. Dip trolünün deniz dibindeki işlevini algılamaya yardım eden şematik görünüm.

Her ne kadar demersal balık stok boyutlarının, pelajik balık stok boyutlarından az olmasına karşın, ekonomik değer açısından pelajik balıklardan üstündür. Demersal balıklar lezzet açısından tercih edilen türler olduğu için, ekonomik değerini her zaman korumaktadır. Hal böyle olmakla beraber dünya genelinde artan nüfus ve buna bağlı olarak yoğunlaşan talep karşısında üretim isteği karşılanamamaktadır.  Bu tür balıkların, ticari açıdan yüksek değerleri ve aranan balık türleri olması nedeniyle pazar sorunları bulunmamaktadır. Haliyle bu oluşum trol avcılığını cazip kılmaktadır.

Ülkemizde trol avcılığı ile ilgili hususlar 1380 sayılı Su ürünleri Kanunu ile belirlenmiştir. Buna göre tüm karasularımızda sahilden itibaren 3 millik alan içerisinde ve iç denizimiz olan Marmara Denizi ve boğazlarında trol ile avcılık yasaklanmıştır.

Trol balıkçılığında kullanılan tekneler denizde konaklama ve seyir güvenliği açısından gerekli lojistik olanaklara sahiptir. Bu tekneler yasanın öngördüğü şekilde 3 mil dışındaki kıta sahanlığı ile uluslararası sularda trol tamburundaki tel sarım miktarına bağlı olarak 60-500 m. ve daha derinlerde, avlayarak üretim yaparlar.

TÜİK’in 2010 yılı verilerine göre sularımızda aktif 655 adet trol balıkçı teknesi ve bu teknelerde çalışan 3167 balıkçı bulunmaktadır. 

Trol Av Sahalarımız

Ülkemiz denizlerinin derinliklere göre dip balıkları av alanlarının dağılımlarına göz atıldığında Karadeniz’de 0-125 m. derinliklerin toplam alanı 10000-12000 km2‘dir. Marmara Denizi’nde 20-200 m. arası 6000 km2, 200-500 m. derinlikleri kapsayan alan ise 1334 km2 olmak üzere toplam alan 7334 km2‘dir. Buna karşın Ege Denizi’nde 20-200 m. derinliklerin bulunduğu alan 17000 km2, buna karşın 200-500 m. derinlikleri içeren kısım ise 14450 km2 olup, toplam alan 31450 km2‘dir. Akdeniz’de 20-200 m. derinlikleri içeren alan 9400 km2, 200-500 m. derinlikler ise 3320 km2 olmak üzere toplam 12720 km2‘dir. Karadeniz haricinde diğer denizlerimizdeki 20-500 m. derinlikleri kapsayan toplam 51504 km2‘lik dip balıkları av alanlarına sahip bulunmaktayız (Jica, 1993).

Ege ve Akdeniz trol teknelerinin büyük çoğunluğu  (% 90) kara suları ve kıta sahanlığının 100 –150 m. derinliklerine kadar olan sahalarda av yapmaktadırlar. Bu durum kara suları ve kıta sahanlığımızın yoğun bir şekilde sömürüldüğünü gündeme getirmektedir. Bu da, adı geçen sahalardaki birim av gücü verilerinde groston ve tekne beygir gücüne düşen av veriminin yıldan yıla küçülmesine ve trol balıkçılığının ekonomik olmaktan uzaklaşmasına neden olmaktadır.

Toplam deniz balıkları istihsalimiz olan 518 000 ton balığın yaklaşık 45–48000 tonu 655 adet olan dip trolü taşıyan teknelerimiz tarafından üretilmektedir. Bu teknelerin senede çalışabildikleri aktif gün sayısı 150–170 gün arasında değişmektedir. Bu da bir trol teknesinin ortalama av veriminin 370–450 kg. balık/gün olduğunu gösterir.

Şekil: 2. Ege Denizi’nin uzaydan fotoğrafı (Kaynak NASA, 2009)

Ege Denizi’nin yüzölçümü 214 000 km2‘dir. Şu anda Ege Denizi’nin % 48,85'i açık deniz, % 43,68'ini Yunan karasuları ve % 7,47'sini de Türk karasuları oluşturmaktadır (Şekil 2).  Karadeniz ve Marmara’dan gelen trol tekneleri de Ege ve Akdeniz’in uluslararası sularında 200-500 m. derinliklerinde av yapmaktadırlar.

Eski Tip Trol Ağları ile Yüksek Ağız Açar Trol Ağları

Trol balıkçımız tarafından dip trolü olarak kullanılan ağlar “eski Akdeniz tipi” dip trol ağları olup, trol ağının dizayn ve donanımında, ağın deniz tabanını 2-2.5 mil saat hızla taraması esnasında, ağ gözlerine binecek olan su direncini en aza indirgeyecek ağ kesim tasarım ve dizaynı yoktur. Ayrıca, eski Akdeniz tipi dip trolünün kanat ve omuzları ağ kesim tasarımı içermediği için, ağın deniz tabanını taraması esnasında, trolün maksimum boyutta yatay ve dikey ağız açıklığına imkân vermemektedir. Trol için yatay açıklık, ağın alt ve üst yakasına monte edilen ve “model” olarak isimlendirilen kesimli veya artırma ile örülen iki ağ parçası ile bir ölçüde sağlanabilmektedir. Eski Akdeniz tipi trol ağının sahip olduğu bu tasarım ve donam şekli, trolün çekimi sırasında ağın seçicilik, yatay ve dikey ağız açıklığı özelliklerini en düşük düzeyde tutmaktadır. Bu olumsuz durumlar ağın avcılık etkinliğini minimuma indirgediği gibi, hedef dışı satış boyunun altında balık türlerinin yoğun avlanmasına neden olur.

Balıkçımızın karşılaştığı bu darboğazın alternatifi, AB ve gelişmiş ülkelerin kullandığı yüksek ağız açan dip trollerinin balıkçılığımıza kazandırılmasıdır. Her iki dip trolünün karşılaştırmalı plan, donam ve işlev özellik ve eko sisteme olan etkileri şu şekildedir.  

Yüksek ağız açan dip trolünü oluşturan farklı göz genişliğindeki, ağ gözleri eksiltme ve artırma şeklinde olan ağ gözü kesim tekniği ile elde edilen iki görünümlü ağ panelin güçlendirme ipi ile bir birine çatılması şeklinde bir plan dahilinde donatıldığı için ağın çekimi sürecinde trolün her bir ağ gözüne binen su direnci aynıdır. Bu durum trolün çekimi sırasında, ağ gözlerinin maksimum açılmasını ve ağın seçicilik özelliğini artırır. Dolayısıyla ana makineye binen çekim gücü azalır.

Yüksek ağız açan dip trolünde, ağın alt ve üst yaka kanatlarından itibaren başlayan plan dahilinde simetrik olan ağ kesim tekniği, trolün yatay ve dikey ağız açıklığının maksimum düzeyde gerçekleşmesini sağlar. Bu da trolün birim zamanda “eski Akdeniz modeli” dip trolüne nazaran daha fazla alan taraması ve haliyle daha fazla su süzmesine olanak sağlar. Bu da trole avcılık etkinliği veya üretim açılarından üstünlük kazandırır. Yüksek ağız açan dip trolü, ağ kollarından torbaya kadar farklı göz genişliğinde ağlardan ağ kesim tekniği ile donatıldığı için, maksimum seçicilik üstünlüğüne sahiptir (Şekil 3). Trol ağının sahip olduğu bu seçicilik özelliği demersal balık stokları üzerine olacak olumsuzluğu en düşük düzeye indirger.   

Yüksek ağız açan dip trolü teknede az yer işgal eder. Eski Akdeniz dip trolünde maçalarda bulunan ve üçlük tabir edilen, çekim esnasında suyu bulandıran halatlar, yüksek ağız açan dip trolünde bulunmaz. Yüksek ağız açan dip trol ağı, pislik ve çamur tutmaz. Bu da teknenin çekim gücünü zorlamaz. Yüksek ağız açan dip trolleri sahip oldukları üstün seçicilik nedeniyle, avlanan ve güverteye dökülen balıklar genelde satış boyundadır. Bu husus balıkçının güvertedeki zaman kaybının minimuma inmesine olanak yaratır.

Şekil: 3. Yüksek ağız açan dip trolünün çekim esnasında su içinde kazandığı görünüm (Royal Danish Ministery of Foreign Affairs, 1985).

Yüksek ağız açan dip trolü plan ve donanımı teorik ve uygulamalı eğitim, bilgi ve beceri ister. Ağ yırtıldığında tamiri zordur. Bununla beraber ağ birçok bölümlerden oluştuğu için, tamiratta yırtılan bölüm çıkarılır, yerine kesilen yeni bölüm monte edilir.

Trol çekimleri yasal sınır olan sahilin 3 mil açığında yapılmak zorundadır. Sahilin 3 mil açığı genel olarak 40-60 m. derinlikleri içermektedir. Bu derinliklerde zemin yapısını oluşturan materyal kumlu-çakıllı, çamurludur. Zemin topografyası uzun mesafelerde tatlı bir meyille derinleşir veya topuk oluşturur. Bu zemin yapısını oluşturan materyal içinde, birçok demersal balık türünün yemini oluşturan bentik canlı organizmalar vardır. Trolün çekim sürecinde, gerek trol kapılarının gerekse trolün kurşun yakasının zemini taraması sonucu, balıkların yemini oluşturan bir hücreli ve omurgasız bentik canlılar zemine çıkar ve zemin bulanır. Dolayısıyla, trol operasyonu sürecinde ve operasyondan sonra demersal balıkların yoğun besin bulmasına müsait ortam doğar. Bu da trol çekimi sürecinde, hedef dışı kalan avlanamayan balıkların besinlerini doğadan daha kolay bulmalarına yardımcı olur.

Deniz balıkları türlerinin % 90’ından fazlasının yumurtlama ve yumurtaların gelişmeleri denizin pelejialinde gerçekleştiği için trol balıkçılığı balık yumurta ve larvalarına zarar veremez. Eğer trol ile yapılan avcılık, yasal sınırlar içinde uygulanmayıp, yavru balıkların gelişimlerini tamamladığı sığ sahil sularında yapılırsa, sıfır yaş grubu yavru balıkların stoktan çekilmesi sonucu canlı sucul kaynaklara telafisi güç zararlar vereceği hiç bir zaman göz ardı edilemez.

Yüksek ağız açan dip trolünün balıkçıya ve demersal stoklara katkıları

Yüksek ağız açan dip trolü, çekim sürecinde eski tip dip trolüne nazaran daha fazla alan ve daha fazla su süzdüğü için, birim zamanda üretilen balık miktarı fazla olacağından avcılığın ekonomik olmasını sağlar.

Yüksek ağız açan dip trolü çekim sürecinde seçiciliğinin bir özelliği olarak, çamur ve pislik tutmaz. Buda balıkçıya zaman kazandırır. Böylece, günlük av operasyonu sayısı veya ağ çekim süresi uzar ve trol avının birim av gücü artar.

Seçiciliğin bir diğer özelliği olarak, avlanan balığın en az satış boyunda olması nedeniyle güverteye boşaltılan balık direk balık kasasına konacağı için, zamandan ve iş gücünden tasarruf edilir.

Yüksek ağız açan dip trolünün trol teknelerimizde kullanılması veya yaygınlaştırılması trol balıkçısı için medya ve kamuda yaratılmış olan “Trol balıkçılığı balık stoklarını yok ediyor” imajı silinecektir.

Yüksek ağız açan dip trol ağ göz genişlikleri kollar,  karın ve torbada olmak üzere en az üç farklı göz genişliğinde ve ağ kesim yöntemi ile yapıldığı için, üstün seçicilik özelliğine sahiptir. Bu da satış boyun altındaki genç balık türlerinin ağ gözlerinden kaçmasına ve stokların korunmasına olanak sağlayacaktır.

Yüksek ağız açan dip trolünün işlevi sürecinde trolün her bir ağ gözüne binen su direnci ayni olduğu için, ana makineye binen çekim gücü azalacaktır. Bu da teknenin mazot tüketimini düşüren ekonomik bir katkıdır.

Trol balıkçılık politikası için öneriler 

Günümüzde demersal balıkları ekonomik ve yoğun avlayan av aracı tartışmasız sürükleme av araçlarından troldür. Trol ayni zamanda demersal balıkların stok ölçüm yöntemlerinde ve kesin miktar tahminlerinde kullanılan en başarılı av aracıdır. Özellik ve üstünlükleri nedeniyle yüksek ağız açan dip trolünü, trol balıkçılarının kendilerinin yapabilmeleri ve bu trol ağlarını yapabilen kişi ve balıkçı reisi adedini artırabilmek için trol balıkçılarına planlı ve sürekli eğitim programlarının merkezi otorite tarafından gerçekleştirilmesi bir gereksinimdir.

Bahis konusu ağların her bir parçası kesimli olarak ağ yapan fabrika tezgâhlarında üretilebilir. Üretilen bu parçalar, fabrikada yaka ipi ve halatlara el işçiliği ile donatılarak balıkçıya sipariş üzerine yapılabilir. Buradaki en önemli husus trol ağlarının farklı beygir gücüne sahip tekneler için farklı büyüklüklerde planlanacak olmasıdır. Bu türlü bir üretim şeklinde fabrika, ağ planlayıcısı, trol balıkçıları, balıkçı kooperatifleri ve kredi sağlama konumundaki bankalar ile devreye girilerek sipariş ve ödeme konularında protokol gerçekleştirilebilir. Bu planlama çerçevesinde sağlanacak olanaklarla balıkçının dolaylı olarak verimli avcılık yapmasına da zemin yaratılmış olacaktır.

Trol dışında demersal balıkları sahil sularında 0-30 m. derinliklerde avlayan av araçları kıyı sürükleme ağlarından tarata, manyat, ığrıptır. Bu ağlar işlev bakımından trol ağının aynıdır. Sularımızda kullanılması ise yakın geçmişte yasaklanmıştır. Demersal balıkları pasif yöntemlerle avlayan ağlar fanyalı dip ve sade ağlardır. Demersal balıkların avında kullanılan aktif av aracı yemle balığı cezbeden dip paraketesidir.

Sularımız balıkçılığında trolün dışında dip balıklarını avlayan av araçları adet açısından 15 000 civarında olmalarına karşın tüm demersal balıkların üretimindeki payı % 10‘u geçmemektedir. Bu nedenle dip balıkları avcılığının idaresinde ekonomik ve yüksek av gücü olan trol balıkçılığının bilimsel çalışmalar ışığında disiplin altına alınmasına gereksinim vardır. Özellikle merkezi otoritenin teşvikiyle trol balıkçısının; öncelikle eskinin trol ağı yapım veya donanım ağ dizaynından vazgeçmesini sağlayıp, gelişmiş ülkelerde geçerli modern, az emek çok üretim sağlayan, seçiciliği üstün trol ağ planlarını ülkemiz trol balıkçılarına kazandırılmasını, önerilen ağın üstünlüğünün eskisi ile mukayese ederek kanıtlayıcı uygulamalı avcılıklarla balıkçıya benimsetmesi bir gerekliliktir.

Yine merkezi otorite tarafından bu kapsamda sularımızda yapacağı araştırmalar sonucu, avlanabilir miktarı saptanan, demersal balık stokunu avlayabilecek adette trol tekne sayısına sınırlama getirilmelidir.

Ayrıca, sularımız trol balıkçılığına uygun modern yüksek ağız açan dip trol ağına tüm trol teknelerinin sahip olabilmesi için, gerekli alt yapının oluşturulması özellikle göz ardı edilmemelidir.

Merkezi otoritenin gözden kaçırmaması gereken en önemli husus, balıkçının ticari avcılık faaliyeti devam ederken buna paralel olarak güdümlü balıkçılık araştırmalarını sürdürmesidir. Çünkü gelecek yıl veya yıllar için ticari avcılık planlamasının yapılabilmesi, araştırmaların sürekli olarak devrede olması ve ortamın izlenmesi ile olasıdır. Haliyle devletin balıkçılık araştırma birimlerine bu nedenle büyük yükümlülükler düşmektedir.

Emk. Öğr. Gör. Ömer Faruk Kara

Deniz ve Balıkçılık Bilimcisi

YAZINSAL KAYNAKLAR

BRABANT, J. C. and NEDELEC, C., 1979. “Bottom trawls for small- scale fishing” FAO Fish. Tech.Pap. (189): 40 p.

CHRISTEN., 1999. “Proceedings of a Conference on Fisheries Management in the United States Held in Washington”, D.C., USA 2003.

FAO., 1991.Year book of fishery statistics. Annuaire statisique des péches . Anuaio etatistico de pesca . Catchesa and landings. Vol.68. 1989. 516 p.

JICA 1993 : Marmara, Ege ve Akdeniz'de demersal balıkçılık kaynakları sörvey raporu.  Tarım ve Köyişleri Bakanlığı TÜGEM. Ankara.

KARA, Ö. F., 1977. “Data on fishing vessels and gear in the Mediterranean” P.165-178 in GFCM Studies and Reviews No.56 ed P.Y. Dremiére and C. Nédélec. FAO. Rome.  185 p.

MESSIEH,S.N., T. W. ROWELL, D. L. PEER,and P. J. CRANFORD,1991. The effects of trawling, dredging and ocean dumping on the eastern Canadian continental shelf seabed. Continental Shelf Research 11: 1237-1263.

Bu balıklar tatlı suda üretilir, büyüme ve beslenme gelişmeleri denizde yani tuzlu suda gerçekleşir. Tüm hayatları boyunca tatlı suda yaşayan ve havyar elde edilen türü de vardır. Resimde gördüğüm tür Rus Mersin balığı (Acipenser gueldenstaedtii) olup, gelişimini denizde tamamlar ve yaklaşık 8 senede eşeysel olgunluğa erişir. Yumurtlama ve çiftleşme için, içgüdüsel olarak salıverildiği nehre dönen, yavaş büyüyen, 2.3 metre boya, 115 kg. ağırlığa, dişi balıklar vücut ağılığının %20 kadarı havyar verimine sahip olup, 45 yıl yaşayabilirler. 

Bakanlıkça denize salınan bu yavru balıkların eşeysel olgunluğa erişinceye kadar hayatta kalabilmeleri birçok faktörün etkisi altındadır. Yavru mersin balıklarını denize salınma yöntemi, debisi yüksek büyük nehirlerin, deltasından yaklaşık 7-8 km. nehir yatağına doğru (membaa) salınır. Yavru balıklar, muayyen bir süreçte, nehrin denizle birleştiği yerde denizle buluşur ve tuzlu suya adapte olurlar. Eşeysel olgunluğa erişinceye kadar yaşam alanları deniz ve deniz tabanıdır. Gerek nehirden denize olan salım da, gerekse denizde birçok olumsuz faktörün (ortama adapte olma sırasında, değişen ortam koşulları, karnivor balıkların yemini oluşturması, nehir deltalarına kurulan dip ağları ve sürütme ağlarınca(trol) balıkçının isteği dışında avlanması vb.)  etkisi altında kalacaklardır.

Günümüzde Karadeniz'de, yaklaşık 180 kadar trol takımı vardır. Bu takımların 225 gün olan av sezonu içinde (yasal av sürecinde), trol balıkçısının isteği dışında, denize salınmış olan yavru mersin balıkları, eşeysel olgunluğa erişinceye kadar trollerin av materyalleri arasında olacaklardır (avlanacaklardır). Bu varsayım yavru mersin balıklarının Karadeniz'de olan gelişim ve büyüme süreçlerinde, mersin yavru balıkların doğal ölüm oranlarını kat be kat yükseltecektir.

Karadeniz’de nesli tükenmek üzere olan mersinbalığı stoklarını eğer; yeniden eski günlerine taşımak istiyorsak, yukarda sözünü ettiğim trol balıkçılığını ve mersin yavru balıklarını nehre salarken nehir deltalarında olan dip ağ balıkçılığına, balık salım sürçlerinde makul yasaklar getirmemiz gerekir. Yine mersin balığı yaklaşık 8 yıl içinde eşeysel olgunluğa eriştiği için, Karadeniz trol balıkçılığına en az on yıl için av yasağı getirmek gerekir. Çünkü mersin balığı demersal bir balık olup, trol takımlarının isteği dışında, trolün avı olacaktır. Buda denize aşılanmış mersin balıklarının hayatta kalma şansını azaltan en büyük faktördür.   

Mersin balığı stokları için Karadeniz trol balıkçılığına getirilen on yıllık av yasakları şartları altında, Karadeniz’e akan büyük nehirlerden salınan yıllık toplam mersin balık yavrularının yaklaşık %3 nün 8 sene sonra salındıkları nehirlere çiftleşmek (üreme) için gelecekleri varsayılmaktadır.

Karadeniz Mersin balığı stokları için düşünülen yenilenmede, trol balıkçılığı için, on senelik av yasağı ve balık salınan nehir ağızları dip ağ balıkçılığına sınırlı süreli av yasağı getirilmezse, iyi niyetli yapılan projeden verim almak söz konusu olamaz.

Bu konunun ekonomik boyutu, her sene Karadeniz’e dökülen büyük nehirlerin denize 7-8 km. olan mesafeden bırakılan senelik toplam mersin yavru balık adedi ile ölçülebilir. Örneğin, bu sene için, bir milyon (1 000 000) yavru balığı denize saldığımızı düşünürsek 8 sene sora, bu balığın yüzde üçünün (% 3) sağ kaldığı varsayımı ve dişi erkek oranı bire bir ise, toplam 30 000 mersin balığının 15 000 den havyar ve et elde edebiliriz. 15 000 dişi balığın havyar miktarı tahmini her bir balık ortalama 25kg.var sayıldığında, ortalama 25kg.balıktan 5 kg. havyar elde edildiğinde, üretilen havyar miktarı, yaklaşık 75 ton olacaktır. Yaklaşık et olarak elde edilen dişi balıkta 250-300 tondur. Ayrıca, erkek mersin balıklarından da 300 ton balıketi elde edilecektir.

Söz konusu tahmin edilen üretim, gerek havyar gerek se balıketi piyasa eder fiyatları ile karşılaştırdığınızda, gündeme taşınan projenin getirisinin, Karadeniz trol takımlarına on sene için, zorunlu görünen av yasağı giderini karşılar mı?

Bu proje kapsamında, Tarım Bakanlığının “Trabzon Su Ürünleri Merkez Araştırma Enstitüsün” ce kültüre alınan kalkan balığı yavrularının yine mersin balığında olduğu gibi, tüm Karadeniz’e akan nehirlerin deltalarından denize salınması, şüphesiz Karadeniz kalkan balığı stoklarının eski günlerine kavuşup, yenilenmesi, mersin balığına nazaran daha erken olacaktır. Nedenine gelince; Kalkan balığı mersin balığına nazaran daha erken,  4-5. yaşında eşeysel olgunluğa erişir. Mersin balığı projesi kapsamında Karadeniz’ trol av yasağı getirildiğinde, kalkan balığının troller tarafından gerçekleştirilen aşırı avcılığı ortadan kalkacağı ve kalkan balığı stokları on senelik süreçte kendilerini en az doğada olan üremeyle iki kez yenileyebilecektir. Kalkan balığının Karadeniz’de olan avcılığı, yalnız olta ve kalkan ağ balıkçılığı şeklinde gerçekleşmelidir. 

Emk. Öğ. Gör. Ömer Faruk Kara

Deniz ve Balıkçılık Bilimcisi

Önce bu sorunun yanıtını açıklamak gerekir. İklim değişikliği günah keçisi yaratılarak, balıkçımız denizler soğumadığı ve bu nedenle de, balıklar da sürü oluşturamadığı, dağınık dolaştığı için, balık avlanamıyor deniyor.

Şayet gerekçe bu ise; bu gerekçeyi ortaya koyacak balıkçılıktan sorumlu genel müdürlüğün sene içinde denizlerimizde ekonomik ve ticari önemi olan balıkların, yumurtlama mevsiminde günlük yumurta üretim dağılımlarını metre kare veya mil karedeki ortalama adet sıklığını veya miktarını gösteren bilimsel çalışma verileri (yumurta yoğunluk dağılım haritaları) var mı?  Yine; balıkçılıktan sorumlu genel müdürlüğün, balık av sezonunda denizlerimiz ekonomik önemi haiz pelajik balık stoklarının akustik aletlerle (scientifik eko-sounder ve sonar vb.) stok araştırma çalışma çıktıları ( balık sürülerinin mil kare veya metre karede ortalama yoğunluk sürü dağılım haritaları) var mı?

Bu türlü bilimsel doküman ve belgeye sahip ve de, denizde balık var olduğu halde avlayamıyorsak, küresel iklim değişikliği, deniz suyunun sıcak oluşu ve balığın bireysel aktifliği nedeniyle sürü oluşturamadığından söz edebiliriz.

Daha önceki yazılarımda da sözünü ettiğim gibi,(*) on yıllardır balık stok araştırmaları ve ekonomik önemi haiz balıklarımızın yumurtlama mevsiminde, denizlerimizdeki günlük yumurta verimlerini ölçen ihtiyoplankton araştırma çalışmaları olmadığı veya yapılamadığı için, av sezonunda balıkçılığımızın ne boyutlarda olacağı ancak, kabzımal ve bazı balıkçı reislerinin kehanetine kalmaktadır.

Balıkçılığımızı yeniden yapılandırıp, sürdürülebilir balıkçılık içeren, balık araştırma planlaması dâhil denizel ve karasal balıkçılık fiziki alt yapı ve liyakatli uzman akademik kadro oluşturmadan ekonomik önemi haiz gerek pelajik gerekse demersal balık stoklarımızın yenilene bilirliğinden söz etmek “abesle iştigaldir.”

Çünkü mevcut endüstriyel av gücümüz çok fazla, bu av gücünün %30 u 30 -50m.arası tam boya ve 800-2400 hP. ana makine gücüne sahiptirler. Bu gırgır takımlarının ağ boyları 1000 m. üzerindedir. Aktif av mevsimi (1Eylül- 15 Nisan) 225 gündür. Balık av yasağı 135 gündür.

Nisan-Ağustos arasında yumurtadan çıkan yavru balıklar,  100-135 gün içinde, av sezonu başlayan Eylül ayına kadar ortalama 3 aylık büyüme sürecinde, olacaktır. Eylül ayında başlayan avcılıkta, 25.m. derinliğe kadar av serbestisi olan ve hamsinoz göz açıklığında gırgır ağları için, bu yavru balıklar istemeden de olsa gırgır takımının avı olacaklardır. 1 Eylülde gerçekleşen av mevsiminde, Nisan –Ağustos ayları arasında yumurtadan çıkan, hamsi, sardalye, kıraca istavrit kolyoz, uskumru yavruları, (5-6 cm.), çinakop, (10-12cm.), palamut vonozu (12-15cm.) boylara olacaklardır.

On yıllardır bilimsellikten uzak Türkiye denizleri endüstriyel balık avcılığının düze çıkabilmesinde aşağıda verilen başlıklar çözüm yolları olabilir.

• Gırgır takımlarını denizlerimiz şartlarına uygun ekonomik boyuta taşımak, örneğin gırgır takımları tekne boyları 20-22m.boya ve ana makine beygir gücünü de 360-450 hP olarak tasarımlamak. Yine bu güçle örtüşen gırgır ağlarında küçülmeye yönelmek, gırgır takımlarımızın, akaryakıt, balıkçı sayısı ve ağ boyut tasarrufu ile işletmecilik açısından ekonomik olmasını sağlayacaktır.
• Endüstriyel balıkçılığımızı, trol dâhil av sezonu olarak 1 Kasım olarak güncellemek. Böylece, ekonomik önemi haiz yumurtadan çıkan pelajik ve demersal balık yavrularına 2 ay daha fazla boy ve ağırlıkça büyüme fırsatı verilmiş olacaktır.
• Yumurtlama ile stokların kısa sürede yenilenmesine olanak yaratabilmek için, endüstriyel balıkçılık için (trol-gırgır) av mevsiminde güncellemeye giderek, en az 3 yıl için av mevsimini 1Kasım 28 Şubat ayları arasında sınırlamak ve endüstriye balıkçılığa özellikle gırgırlara av kotası getirmek.
•  Eleştiri ve tartışmaya açık olan bu önerilerle; av yasakları iki ay uzatıldığında yumurtadan çıkan genç balıkların 6-7 aylık süreçte boylarında ve ağırlıklarında artış olacaktır. Endüstriyel balık av gücüne 120 günle sınırlama ve av kotası getirildiği için, avlanan balıkta azalma olacak ve bir ölçüde aşırı avlanma önlenecektir. Dolayısıyla, gelecek sene için stoka katkı verecek anaç balıkların miktarında artış olacağı için, yumurtlama mevsiminde daha fazla anaçtan daha fazla yavru balık elde edilecektir. Atlantik orijinli olup, denizlerimize beslenme ve yumurtlama göçü yapan palamut, Lüfer vb. balıkların Marmara ve Karadeniz de olan yumurtalarından daha fazla palamut ve lüferin hayatta kalıp, Torik ve Kofana boyutlarına ulaşması mümkün olabilecektir.
• Eğer balıkçılık av takviminde güncelleme yapılır ve endüstriyel balıkçılığa, özellikle gırgır takımlarına orta vadede en az 3 sene için kota konursa, stokların yenilenip yenilenmediğini her sene yapılan bilimsel balıkçılık araştırma çıktılarının sonuç raporları verecektir. Bu araştırmaların takvimi ve işlevi, her sene Mayıs- Temmuz ayları içinde en az iki kez, ticari önemi olan demersal ve pelajik balıkların ihtiyoplanktondaki günlük yumurta üretim yoğunluğu araştırmaları olmalıdır.
•  Av sezonunda farklı derinlik tabakalarındaki demersal balıklardan, trol çekimi ile homojen veya rastgele seçilen istasyonlarından birim zamanda elde edilen ticari önemi olan balıkların mil karedeki stok miktarlarının 3 senelik araştırma çalışma süreçleri içindeki (artı-eksi) stok ölçüm veri analiz çıktı çalışmaları olmalıdır.
• Av sezonunda ticari değeri olan balıkların her sene, en az iki kez, stok boyutlarının aktif metot olan akustik stok ölçüm yöntemi ile araştırılması, ölçülen stokun hesaplanması ve gelecek senenin, sürdürülebilir balıkçılık için, avlanabilir stokun ne miktar olacağının bilimsel tahmini olmalıdır.  
• Çöken balık stoklarının yenilenip yenilenmediğinin bir diğer somut bilimsel bulgusu, her sene ticari değeri olan balıkların tür bazında yeterli adette av örneklerinin haftalık aylık biyolojik ölçüm  (boy, ağırlık, yaş, erkek dişi oranı) analiz çıktılarından saptanabilir.  Şöyle ki, eğer tür bazında ölçülen balığın boy ortalaması satış boyunda ise, avcılık dengededir. Şayet yıllık balık boy ortalaması satış boyundan büyükse, yeteri düzeyde avcılık yapamıyoruzdur. Bu durumda av takvimi uzatılabilir veya av gücü artırılabilir. Eğer, ölçülen balıkların boy ortalamaları satış boyundan küçükse, aşırı avlanma var ve stok yenilenemiyordur. Bunun çaresi av süresini kısıtlama ve av gücünü azaltmaktır.

Son söz:  Bilimsel dayanaktan yoksun yapılan balıkçılık” ölçmeden biçmektir.”

Emk. Öğr. Gör. Ömer Faruk Kara

     Deniz ve Balıkçılık Bilimcisi

(*) Balıkçılığımıza İki Can Yeleği; Kota Sistemi Ve Yeni Av Takvimi

     Ülkece Neden Balık Yiyemiyoruz?

     Denizlerimizdeki Balık Nüfusunun Çöküşü; Bilimsellik, Av Takvimi, Av Kotası İle Önlenebilir.

    “Hamsi Bol Olacak” Kehaneti.

Bazı gırgır balıkçılarımız “Geçen yıl palamut bol olduğu için hamsiyi yedi, az hamsi vardı. Bu sene palamut az olduğu için hamsi güzel yavru bıraktı" şeklinde kehanette bulunmaktalar. Oysaki balık ve balıkçılığın olup olmayacağını güdümlü yapılan bilimsel balıkçılık ve balık stok araştırma sonuç verileri tahmin eder veya belirler.

Balıkçımız hem palamut hamsiyi yedi, dolayısıyla bu sene palamut az oldu diyor. Bu da zaten az olan hamsi stoklarının sene içinde gırgırlar tarafından tüketildiğini belirtiyor. Bu cümlenin tercümesi, denizde hamsinin üremeyle neslini devam ettirecek ergin bireylerin kalmadığıdır. Bu durumda bazı balıkçımız, nasıl ve hangi gerekçeyle, olmayan hamsinin denizde bol olacağı kehanetinde bulunuyor.

Var sayım olarak; az da olsa bir miktar üreme yaşına ulaşan hamsi stoku, denizde kalıp yaşamını sürdürebilmeyi, yemini oluşturduğu palamut-lüfer vb. yırtıcı balıklara ve gırgır balıkçısının doyum bilmeyen aşırı av baskısına rağmen hayatta kalmayı başarabildiğini farz edelim. Marmara ve Karadeniz de olduğunu varsaydığımız dişi-erkek ergin şanslı hamsilerin, miktar boyutlarını uzun senedir, balık stok ve ihtiyoplanktondaki ekonomik önemi haiz balıkların günlük yumurta üretim sıklığı hakkında araştırma çalışmaları yapılmadığı/yapılamadığından, bilemiyoruz. Bu nedenle, hamsi dahil, birçok ekonomik önemi haiz balıkların Mayıs ve Ağustos ayı ortalarına kadar pey der pey bırakacakları yumurtadan çıkabilecek balıklarla, çöken stokun yenilenip, balıkçılığın bol olacağı, bilimsel anlamda içi boş bir kehanettir.

Hamsinin yumurtlama sıklığı, su sıcaklığına bağlıdır ve yumurtlama mevsimi boyunca değişir ve maksimum yumurtlamasına Haziran ayının ikinci yarısında ulaşır. Ortalama olarak, her dişi hamsi yılda 50 defadan daha fazla yumurtlar. Yumurtlama süreci bir günlük ritim ile karakterize edilir (Lisovenko. Leonid A. and Andrianov. Dimitri P, 1996).(*)

Döllenen yumurtalardan çıkan yavrular, birçok yırtıcı balıklara ve diğer birhücreli deniz canlılarına yem olacaktır. Ayrıca ortamdaki fitoplankton azlığı, sıcaklık farkı, kirlilik ve akıntı ile başka ortamlara taşınma gibi, birçok olumsuz deniz şartları da, yavru balıkların hayatta kalma şansını çok azaltan olaylardır. Bir ergin balıktan veya hamsiden, sofraya iki balık gelebilirse, balıkçılık bilimcileri, o balık stoku ekonomiktir der.

Marmara denizi için, 26 temmuz 2023 tarihli Sözcü gazetesi haberinde; “Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) Deniz Bilimleri Enstitüsü’nün verilerine göre Marmara Denizi’nde, Karadeniz suyunun bulunduğu ilk 30 metrelik tabakada oksijen değeri litrede 8-9 miligram olarak ölçülürken, 30 metreden itibaren başlayan Akdeniz suyunda 1 ila 2 miligrama, denizin tabanından itibaren 300 metreye kadarki tabakada ise 1 miligramın altına düşüyor.”

(*)Lisovenko. Leonid A. and Andrianov. Dimitri P, 1996 Reproductive biology of anchovy (Engraulis encrasicolus ponticus Alexandrov 1927) in the Black Sea. SCI. MAR. 60 (supl.2) 209-218

Yukarda özetlenen hamsinin yaşam hikâyesini siz hamsi gırgır avcıları, 1 Eylül de açılacak balıkçılık sezonunda, denizde hamsi avını oluşturan hamsilerin bu senenin Mayıs- Ağustos aylarında yumurtadan yeni çıkmış, boyları 5-6cm.arasında ve kanunen de avı yasak olan ince hamsi olacaktır. Tabi bu balığın pazarı balık unu sanayidir. Şüphesiz Eylül ayı başında olan hamsi avında söz konusu 5-6cm.boyunda olan hamsileri yumurtlayan ve 11-13cm.boyunda, halk arasında pazar sorunu olmayan, satış boyunda hamsiler de, yavruları ile birlikte istemeden de olsa avlanacak ve elek üstü olanı kabzımala, ince hamsiyi denize dökülecek veya balık unu sanayine pazarlanacaktır.

Balıkçılığımızda, yıllık üretilen deniz balıklarının (pelajik ve demersal balıkların) %90 sını avlayan av gücü endüstriyel (gırgır- trol) balıkçılıktır. 1 Eylül'de av sezonu açıldığında endüstriyel balıkçılığın denizde avlayacağı balığın büyük yüzdesi Mayıs-Ağustos ayları arasında yumurtadan çıkalı 3-4 ayı geçmemiş genç bireyler (5-6 cm. hamsi. 9-10 cm. çinekop, 7-9 cm. kolyoz –uskumru vonozu, 15 cm. palamut vonozu, 8-9 cm. kıraca istavrit, sardalya vb. türler) olacaktır.

On yıllardır av takvimi güncellenmeden devam eden balıkçılığımızdaki bilimdışı olan bu yanlış uygulama, ekonomik önemi olan birçok balık türünün stoklarının çöküşünü beraberinde getirdiği gibi, hem geleneksel balıkçıyı, hem de endüstriyel balıkçıyı ekonomik açıdan sürdürülemez balıkçılık boyutuna taşımıştır.

Eğer, Endüstriyel (gırgır-trol) balıkçılık av takvimi, 1 Kasım ayına taşınarak güncellenir ve endüstriyel balıkçılığa en az 3 yıl için (1 Kasım-29 Şubat) 120 gün avlanma sınırı ve av kotası, orkinos balıkçılığında olduğu gibi konursa, birçok ekonomik önemi olan balık türlerinin stokları üreyerek kendilerini yenileme imkânı bulacaktır. Örneğin, 1 Eylülde avlanan çinakop, palamut vonozu, 1 Kasımda sarıkanat, palamut, olarak avlanacak olduğu gibi ayni tür balıkların ebe beyinleri gelecek senelerde, lüfer-kofana –torik olarak avlanabilecektir.

Bir balıkçımızda “eğer av güzel olursa 15 Nisana kadar avcılık devam edecektir” der. Keşke olabilse; on yıllardır, çoğu gırgır balıkçısı 15 Nisana kadar avcılığı sürdüremedi. Çünkü denizde balık Ocak ve Şubat aylarında bitti. Takımını limana bağladı. Ya da gelecek sene için, Batı Afrika sahillerinde balıkçılık yapma imkânlarını aradı.

Denizlerimizde 600 den fazla gırgır, bir o kadarda trol balıkçısı var. 1Eylülden -15 Nisana kadar olan av günü 225 gün. Bu 225 günün yaklaşık %30 hava muhalefeti nedeniyle avlanma için, kısıtlı olsa dahi aktif av takvimi 155-160 gündür. Yumurtadan çıkan balığa büyümesi için müsaade ettiğimiz gün 100-120 gündür. Marmara –Karadeniz gibi iki önemli yarı kapalı birer deniziniz olacak, %30 u okyanus tipi gırgır ve trol av gücünüzle bu denizlerde aktif 160 gün balıkçılık yapacaksınız. Sonra bu sene hamsi bol olacak diye fal açacaksınız.  Umarım yanılır bu seneki av miktarımız geçen seneki avımızı aratmaz.

Son söz:  Balıkçılıkta gerekçeli bilimsel av takvimi ve av kotası saptanmadan, sürdürülebilir avcılık yapılamaz.

Emk. Öğr.Gör. Ömer Faruk Kara

     Deniz ve Balıkçılık Bilimcisi

Ömer Faruk KARA "Denizlerimizdeki Balık Nüfusunun Çöküşü; Bilimsellik, Av takvimi Av Kotası ile Önlenebilir" 1/2

II. BÖLÜM

Türkiye’nin avcılık yoluyla toplam balık elde si denizlerden 331 281 ton balık/yıl, iç sulardan ise 33 119 ton balık/ yıldır. Deniz ve iç sulardan Kültür (yetiştiricilik) yoluyla 421 411 ton balık/yıldır. Avcılık ve kültür balıkçılığıyla olan toplam üretim 785 811 ton balık/yıldır (TUİK 2020). Balık üretiminin yaklaşık % 45’ı doğal sucul kaynaklardan (deniz ve iç sulardan) avcılık yoluyla, % 55’ı ise akva kültür yoluyla elde edilmiştir.

Balıkçı başına yıllık balık elde sini, avcılık yoluyla gerçekleştirilen miktar ile yetiştiricilik yoluyla üretilen miktarları yalın bir açıklama ile ortaya koyabilmek olasıdır.

Şöyle ki; Deniz av gücümüz balıkçı olarak, 56 500 balıkçıdır. İç sularda avcılık yapan 12m.den küçük balıkçı tekne adedi 2 831 adettir (Gün.,Kızak.,2019).  Tekne başı balıkçı sayısını 1.5 kabul edersek (genelde iç sularda balıkçılık tek kişiyle yapılır) yaklaşık 4 500 balıkçı, 33 119 ton balık/yıl üretim gerçekleştirmektedir. İç sular ve denizlerde 2 167 tesiste, akva kültür (yetiştiricilik) yoluyla üretim yapılmaktadır. Bu tesislerde istihdam edilen balıkçı adedi 10 500 olarak tahmin edildiğinde, (istatistiklerde çalışan iş gücü gösterilmemiş) 2020 yılı için toplam 785 811 ton balık/yıl üretimi gerçekleştiren balıkçı iş gücü, avcılık 56 500 + 4500 =  61 000 + 10 500 yetiştiricilik olmak üzere toplam 71 500 balıkçı bu üretimi geçekleştirmiştir.  

Bu bağlamda toplam balıkçı başı, ortalama üretim 785 811 ton balık/71 500 balıkçı = yaklaşık 11 ton balık/kişi yıldır.  Deniz ve iç sularda yapılan avcılıkta, balıkçı başı 353 500 ton balık/61 000 balıkçı = yaklaşık 6 ton balık/yıl üretim gerçekleştirirken, balık yetiştiriciliğinde 421 411 ton balık/ 10 500 balıkçı = yaklaşık 40 ton balık/kişi yıl üretebilmektedir. Yıllık kişi başı yetiştiricilik balık üretiminin, avcılık yoluyla olan kişi başı üretimi yaklaşık 6.6 kat katladığı yadsınamaz.

Balıkçı başına hesaplanan yıllık balık elde sinde, kişi başı üretimde en verimli kesimin, akva kültür alanında çalışan balıkçıların olduğu, onu endüstriyel ve geleneksel balıkçıların izlediğidir.

Yetiştiricilik Yoluyla yapılan Balık Üretiminin Yıllık GSYİH’ ya Katkısı

Tablo 1 de verilen 2020 yetiştiricilik yoluyla üretilen deniz ve iç balıklarının tür bazında toplam üretim miktarı 421 411 ton balık/yıl olup, bu ürünün ortalama yıl içi satış değerleri toplamı 11 696 508 970 TL/yıldır. Bu balığı üreten balıkçı adedi ise, 10 500 balıkçı/yıldır.

Tablo 1.  2020 deniz ve iç sularda yetiştiricilik türleri miktar ve türler bazında balık hali yıllık ortalama satış fiyatları (Çöteli;2021)

Buradan 11 696 508 970 TL/10 500 balıkçı/yıla bölündüğünde bir kültür balıkçısının GSYİH’ ya olan yıllık katkısının 1 113 953 TL olduğu görülmektedir. Buda kültür balıkçılığının parasal getiri açısından diğer balıkçılık türlerinden üstün olduğunun kanıtıdır.

Avcılık Yoluyla Yapılan Balık Üretiminin Yıllık GSYİH’ ya Katkısı:

Deniz ve iç sularda ekonomik önemi olan demersal ve pelajik balıkların avcılık yoluyla elde edilen balığın, parasal tür bazında yılık ortalama fiyat değerleri,  İzmir BB. Gürpınar balık hali 2020 yılı balık ortalama satış fiyatları temel alınarak hesaplanmıştır(Tablo1).  Bu hesaplamalar sonucu avlanan ürünün GSYİH ’ya olan katkısı ve balıkçı başına düşen ortalama parasal değer tahmin edilmiştir

Tablo 2 de verilen avcılık yoluyla deniz ve iç sulardan 2020 itibariye üretilen balık miktarı 353 500 ton balık/yıldır. Bu balıkların yıllık balıkhane satış ederi 8 520 845 000 TL/yıldır. Deniz ve iç sulardan avcılık yoluyla üretimi gerçekleştiren toplam balıkçı adedi, 61 000 balıkçıdır.  Buradan 8 520 845 000 / 61 000 = yaklaşık 140 000 TL balıkçı/yıl GSYİH’ ya parasal değer yaratılmıştır.  Deniz balıkçısının kişi başı ortalama ederi 8 087 801 000 TL/56 500 balıkçı = yaklaşık 143 000TL balıkçı/yıldır. İç su balıkçısının ise, 664 000 TL /4 500 balıkçı = yaklaşık 15 000TL balıkçı/yıldır. 

Tablo 2. TÜİK 2020 avcılık yoluyla denizlerden ve iç sulardan avlanan ekonomik önemi haiz balık ve diğer deniz canlılarının av miktarları (ton/balık) Ortalama kg. satış fiyatları (İBB;2020)

Balıkların, balık halinde genelde kabzımala satışından sonra, balık esnafı ve perakendecide yaratılan katma değerden sonra, dayanıksız tüketim ürünü olması nedeniyle, son alıcıdaki (tüketicide) fiyat genelde balık hali satış fiyatını ikiye katlar.

Balık Yetiştiriciliğin (akuakültür ) Avcılığa Olan Gereksinimi:

Kültür balığı yetiştiriciliğinde, balıkçılığın doğaya zarar vermeden sürdürülebilirliği, üretilen veya üretilmek istenen karnivor türlerin (doğada balıkla beslenen ) beslenmesinde kullanılan balık yeminin hammaddesi,  genellikle ekonomik önemi olmayan deniz balıklarından elde edilir.

Karnivor (etçil) balıkların (alabalık, levrek, çupra v.b) yetiştiriciliğinde veya besiciliğinde, kullanılan balık yemi içeriğinde balık unu katkısı en az %50-60 olması, doğada beslenen balıkla eşdeğer besi ve damak tadı vermesi açısından önemlidir. Yapılan araştırmalarda, doğada örneğin bir alabalığın veya levrek, çupra gibi balıkların bir kilogramağırlığa erişebilmek için, en az 3 kilogram sucul canlı (balık) tükettiği not edilmiştir. Bu bağlamda kültüre alınan karnivor balıkların 1 kg. ağırlığa erişebilmelerinde balık yemi hammaddesi karışımının en az %50-60 arasında balık unu içermesi, kültüre alınan balığın besi değeri açısından doğadaki ayni tür ile eşdeğerliğini sağlayacaktır.

Balık unu sanayinde 5 kilogram balıktan 1 kilogram balık unu elde edilir. Bir porsiyon satış boyu ağırlığındaki (300-350 g.) Alabalık, levrek, çupra vb. kültür balıkları, bu ağırlığa erişme sürecinde ağırlığının ½ si kadar balık yemi içeriğinde, bulunan (150-175 g.)   balık unu tüketir.

Tablo 1 de verilen çizelgede kültür balığı yetiştiriciliğimiz 2020 yılı için 421 bin ton balık/yıl olduğuna göre, bu ürünü elde edebilmemiz için, (yalnız kültüre aldığımız balıklar), 200 bin ton balık ununa gereksinimiz vardır. 200 bin ton balık unu ancak bir milyon ton balıktan elde edilir. Bizim denizlerimizde bu kapasitede balık ununa elverişli balık stokumuz yoktur.

Yılda doğadan avcılık yoluyla avladığımız balık miktarı her sene küçülerek yaklaşık 330 bin ton balık/yıl oldu. Denizlerimizde balık unu sanayinin ham maddesi olacak balık türü çaça balığı olup, bu türün senelik av verimi 30-40 bin ton balık/yıldır. Balık unu için bir diğer kaynak balık sanayiinde işlenen balıkların fileto çıkarılmasından sonra geriye kalan ve balık ağırlığının yaklaşık %25-30 kadarı oluşturan baş kılçık ve iç organ karkasıdır.

Ülke balıkçılığının geleceğinin planlanmasında, sularımızda üreyen, yoğun stok oluşturan ve av veren hamsi, istavrit, sardalya vb.,  tür otçul balıkların her yıl avlanabilir stokunun miktarı kota ile sınırlandırılmalıdır. Balıkçılığa getirilen sınırlı avlanma ile yaşını doldurmamış otçul balıkların, yumurta dökerek en az bir kez olsun neslinin devamını sağlayamadan gırgır balıkçılığı tarafında yoğun ve aşırı avlanarak, balık unu fabrikalarına peşkeş çekilmesi önlenmelidir.

Eğer kültür balıkçılığı üretiminde bu gün için elde edilmiş üretim verimliliğini, daha yükseklere taşınması isteniyorsa, balık unu temini ithalat yoluyla teşvik edilmelidir.  Balık unu dünya piyasasında 1 300 –

1 400 $ fiyat arasında işlem görmektedir (TAGEM.,2019). Bir ton balık ununun kg. maliyeti 25-27 TL arasındadır.

Bizde Hamsi, istavrit ve sardalya balıklarının perakende fiyatları bu gün için 50 liranın altına düşmemektedir. Halkın damak zevkine uygun adı geçen balıklar, kırmızı ete göre, fiyatı çok uygun önemli bir protein kaynağıdır. Balık unu ile beslenen alabalık, levrek, çupra gibi balıkların iç piyasada bu gün için perakende satış fiyatları 90 – 120 TL/kg., ihracatta 6-7 $/kg. arasındadır.

Tarım Sektörünün Balıkçılık Dâhil GSYİH’ ya Katkısı:

TÜİK verilerine göre tarım sektöründe istihdam edilen kişi sayısı ise 2002'de 7 milyon 458 bin kişiyken, 2020 Şubat ayı itibariyle 4 milyon 157 bin kişiye gerilemiştir (14 May 2020). Tarım sektörünün 2020 yılı sektörler bazında balıkçılık dâhil GSYİH da olan payı %4.8dir (Şekil.3). 

Buradan kişi başı ortalama katma değer 5 trilyon 48 milyar TL / 100 x 4.8 = 242.3 milyar TL üretilen ürün değeri. Yaratılan kişi başı katma değer (242.3 milyar TL/ 4 milyon 157 bin çalışan) = 58 455 bin TL dir.   

Toplam tarım işçisinden balıkçılıkta çalışanlar çıkarıldığında 4 157 000 – 71 000 Balıkçı =4 086 000 tarım işçisidir. Tarımın GSYİH’ da payı ise, %4.8- %04= %4.4 olacaktır (Şekil 3).       

Tarım işçisinin balıkçılık dâhil (4 milyon 157 bin kişi) 2020 yılı için GSYİH ’da yarattığı katma değer 242.3 milyar TL dir (TÜİK 2020). (https://tr.euronews.com › Haber › Dünya)

    Şekil 3. GSYİH, iktisadi faaliyet kollarına göre A10(1) düzeyinde büyüme hızları (TÜİK, 2020)

Bir tarım işçisi GSYİH ya 2020 yılında 58 445 TL katkı sağlarken, Tarım sektörü içinde Balıkçılığın GSYİH’ ya kişi başı katkısı; GSYİH 2020 yılı yaklaşık 5.047.909.000.000TL/20 000 000 000 TL balıkçılık= 100/252=%039 nü balıkçılık oluşturuyor. Balıkçının kişi başı üretimi 20 000 000 000TL/71000 balıkçı = yaklaşık 281 000 TL yıl/kişidir. Buda bir balıkçının yaklaşık 5 tarım işçisinin üretimini karşıladığının somut kanıtıdır.

Balıkçının ve balıkçılığının ülke ekonomisindeki önemi göz ardı edilmeyerek, balıkçılık kendine özgü bilim disiplinlerinde, liyakatli, uzman, ehil bilim insanların yönetiminde yeniden planlanıp yapılanarak, ülke ekonomisine olan katkıları sürdürülebilir balıkçılık felsefesine göre yönlendirilmelidir.

Sonuç ve Öneriler:

Denizlerimizde av sezonunun yeniden yapılanması hususu gündeme alınır ve ekonomik öneme sahip balıkların av üretim takvimi ve av kota miktarları en az üç sene için sıkı bir takiple izlendiğinde, eşeysel erginliğe ulaşmış balıklara en az kendilerini meydana getirme fırsatı verileceği için, hedef tür balıkların stoklarının yenilenmesi gerçekleşebilecektir. Diğer bir ifade ile aşırı avlanma ve yoğun av baskısı azalacaktır. Bu uygulama balıklarda bireysel boy ve ağırlık artışını beraberinde getirecektir. Bu da balığın pazar şansını ve fiyat artışını güçlendirecektir. Bu oluşumlar zaman içinde balıkçının ekonomisine pozitif katkı sağlayacaktır.

Çalışma sürelerini doldurmuş gırgır teknelerinin yenilenmesi durumunda, ekonomik açıdan sularımız sahil balıkçılığına uygun 20-22m.boy, 360-450 Hp. ana makine gücüne uyumlu gırgır ağı ile donatılı saç gırgır teknelerin yapılması, avlanma iş gücünde sağlanacak olan personel (balıkçı) ve akaryakıt tasarrufu nedeniyle yapılan balıkçılık çok daha ekonomik olacaktır.

Çöken ve azalan balık nüfusunun sorununa çözüm olabilecek, kota önerisi gündeme alınıp tartışılmaz ve sistemin eskisi gibi devamı istenirse, yüksek av gücüne sahip aktif 600 den fazla gırgır takımları, günümüzde ve gelecekte denizlerimizde yeterli balık bulamayacaktır. Ya da avladığı balığın getirisinin yapılan av masraflarını karşılamaktan uzaklaşacağı gerçeği ile bir kez daha yüzleşecektir.

Endüstriyel balıkçılık av gücüne takvim ve av kotası konmasının somut bulguları, denizlerimizde ekonomik önemi olan çoğu pelajik ve demersal anaç balıkların yumurtlama dönemi olan yaz aylarında, yumurtadan çıkan yavru bireylerin 15 Nisan’dan 30 Ekim’e kadar olan 6-7 aylık süreçte boylarında ve ağırlıklarında kayda değer artışlar olacaktır. Özellikle lüfer (defneyaprağı ve çinakop boyutlarından) sarıkanat boyuna; palamut balığı (vonoz boyutundan) 350-400 gr ağırlığa, uskumru-kolyoz (vonozları) vb. balıklar boy ve ağırlık kazanarak, gelecek senenin avını oluşturacak boyuta gelebileceklerdir.

Kota ile getirilen avlanma takvimi (1 Kasım-29 Şubat) 3 sene için, 120 günle sınırlanırsa, kotasını tamamlayan takımlar avdan çekileceği için, stoklar üzerine olan av baskısı azalacaktır. Bu durum denizel ortamda stoku devam ettirecek miktarda avlanmamış balıkların gelecek seneye kalmasını sağlayacaktır. Gelecek senin stokunu oluşturacak bireyler, örneğin hamsi, lüfer (sarıkanat), palamut, sardalye, istavrit vb. bir (1) veya bir artı (1+) yaşını dolduran dişiler eşeysel olgunluğa erişip, yumurtlayarak stokun yenilenmesine katkıda bulunacaktır. Gırgır balıkçımızın ikinci senenin av sezonunda, avlayacağı balıkların önemli bir kısmını kofana, torik, orta boy istavrit ve 54-60 adedi 1 kg gelen hamsi oluşturacaktır. Ortalama boy ve ağırlık açılarından kalibrasyonu yüksek balık türlerinin pazarlama sorunu olmayacağı gibi satış fiyat getirisi de yüksek olacaktır. Bu da, balıkçının refahına artı katkı sağlayacaktır.

Günümüzde, kültür balığı yetiştiriciliği dünyada olduğu gibi, bizde de son yıllarda yarattığı istihdam ve katma değer açısından önemi inkâr edilemez bir boyut kazandı. Türkiye’nin alabalık, levrek, çupra vb. türlerin yetiştiriciliğinde, Avrupa da ilk sıraları almış olması, üretimin ihraç boyutları ve GSYİH ya katkı ve kişi başı/yıl ürerim verimliliği yine ortalama ürün kg. Balık/6-7$ döviz ederi olması, balık yetiştiriciliğimizde gururumuz olduğu yadsınamaz.

Bu resmin oluşumunda, şüphesiz son 20 senede özel sektörce kurulan ha çerilerde (kuluçka hane) özellikle çupranın döllenme tekniğinde kazanılan bilimsel yetenek, balık larvalarının günlük ölüm oranlarının en düşük seviyelerde olmasını sağlayan bilimsel AR-GE çalışmaları, anaçlardan elde edilen yavru (juvenil) balıkların, düşük ölüm oranıyla, yüksek oranda satış boyuna kadar getirilmesinde önemli rol oynadı.

Dünyada olduğu gibi bizde de kültür balık üretimini daha yüksek üretim boyutlarına taşımak ancak balığın tercih ettiği yemi üretebilmekle mümkündür. Karnivor balıkların doğadaki yemi otçul balıklar ve kendinden küçük balıklardır. Dünya deniz balık nüfusunun en yüksek yüzdesini otçul (fito ve zooplanktonla beslenen)  balıklar oluşturur. Otçul balıkların ekonomik getirisi karnivor balıklara nazaran çok düşüktür. Bu nedenle, balık unu sanayiinde vaz geçilmez pazardır. Bizim sularımızda yoğun stoklar oluşturan hamsi, sardalya, kıraça istavrit gibi otçul balıklar halkın talep ettiği ve piyasa değeri halkın bütçesine uygun balıklardır. Bu balıkların sıfır yaşında ve yumurta dökmemiş genç bireyleri, kanunen avlanmaması gerektiği gibi, halk tarafından da tercih edilmez. Balıkçının isteği dışı avlanan bu balıklar balık unu sanayinde pazar bulduğu için, balıkçı denizde satış boyunda balık bulamadığında, tercihini satış boyu altındaki bu türleri avlamakta, elek üstü kalan satış boyundaki balıkları da, piyasada değerlendirmektedir. Bu keyfiyet, her sene bu türlerin stoklarının küçülmesinin önemli nedenlerinden biri olmaktadır.

Eğer Türkiye kültür balıkçılığında yüksek miktarlarda Pazar hedefleri amaçlıyorsa, uluslararası pazarlardan ithalat yoluyla balık yemi için, balık unu teminini misyon edinmelidir. Bu da gırgır balıkçısının denizlerimizdeki, satış boyun altındaki balıkları avlama talebini önleyecek ve mevcut stokun üremeyle kendini yenilemesini ve stoklarının artışını sağlayacaktır.

Dünyada balıkçılığın sürdürülebilirliği için, özellikle denizlerde her yıl yapılan ve yapılması gereken güdümlü deniz araştırmaların finansal gereksinimi, uzay araştırmalarının finansal gereksiniminden sonra gelen yüksek bütçeli araştırmalardır.

Türkiye deniz ve iç suları güdümlü balıkçılık araştırmalarını sürdürülebilir boyuta taşıyabilecek, denizler için birer ve birde iç sular için toplam 5 araştırma istasyonuna gereksinimi vardır. Ayrıca denizlerimiz için de metin içinde geçen, özel maksatlı en az 3 adet balıkçılık araştırma gemisine ihtiyaç vardır. Sayıları yaklaşık 20 adede varan Su Ürünleri fakülteleri yeniden yapılandırılarak ülke balıkçılık gereksinimiyle örtüşen nicelik ve nitelikte sayıya taşınması akılcı bir yaklaşım olacaktır.

Ülkemiz balıkçılığının gereksinimi olan deniz ve iç sular balıkçılık araştırma giderlerinin, genel bütçeye yük olmadan bulunabilir kaynak için öneri; her yıl üretilen ve balıkhaneden geçen balıkların satış ederi üzerinden, parlamentodan yasayla çıkarılacak binde beşlik (%o5) “balıkçılık araştırma fon” kesintisidir. Hayata geçebilir bu uygulamada, balıklar ve balıkçı yarattığı parasal kaynakla, kendi nesillerinin devamını koruyabilir olacaklardır.

Son söz Yaşını doldurmamış balığı yaşat ki; yaşayasın.

Em. Öğr. Gör. Ömer Faruk KARA 

Deniz ve Balıkçılık Bilimcisi

Ömer Faruk KARA: 1941 Giresun doğumlu olup, Yükseköğrenimini İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Zooloji-Jeoloji Bölümünde tamamlamıştır. 1967 yılında İ.Ü Hidrobiyoloji Araştırma Enstitüsünde Balıkçılık Biyoloğu olarak göreve başlamıştır.

1970–1972 yıllarında Birleşmiş Milletler (UNDP-FAO) ile müşterek yürütülen “Türkiye Balıkçılığını Geliştirme Projesi’nde” FAO biyologları ve diğer araştırmacı uzmanların konturpartı olarak proje süresince çalışmıştır.

1972–1973 yıllarında FAO bursuyla Norveç-Bergen Deniz Araştırmaları Enstitüsünde “Akustik sörvey, balık stoklarının ölçümü ve açık deniz balıkçılığı” konularında eğitim görmüştür.

1973 yılında Hindistan/Cocin’ de yapılan “FAO/NORAD Akustik Yöntemlerle Balıkların İzlenmesi ve Miktarlarının Hesaplanması” kursuna katılmıştır. Ayni sene içerisinde Akdeniz Balıkçılık Genel Konseyi (GFCM/FAO) sekreterliği tarafından bu konseyin “Akustik yöntemlerle balıkların stok boyutlarının ölçülmesi ve balık istatistikleri yöntemleriyle kaynakların değerlendirilmesi” konulu iki alt çalışma grubuna üye seçilmiştir.

1976 yılından 1980 yılına kadar Tarım Bakanlığı bünyesindeki “Su Ürünleri Genel Müdürlüğü” nde Uzman balıkçılık biyoloğu olarak görev almıştır.

1985 yılından itibaren Ege Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesinde Öğretim Görevlisi olarak çalışmıştır.

1996 yılı başında Üniversiteden emekli olmuştur. Emekli olduktan sonra Tarım Bakanlığınca yürütülen bir bölüm eğitim programlarında eğitici olarak aktivitelerini sürdürmüştür. Ayrıca TAP’ da proje lideri olarak 1997-1999 yılları arasında Dünya Bankası Destekli “Ege Deniz Endüstriyel Balıkçılığı Üzerine Araştırma”  ve yine 2000 yılında “Akdeniz Endüstriyel Balıkçılığı Üzerine” olan iki araştırma projelerini yürütmüştür.

2005 yılında, Yalıkavak Belediyesi desteğinde “Ege denizinde Ağ-Parakete Balıkçılığının Ekonomiye Kazandırılması” başlığı taşıyan Avrupa Birliği projesini yürütmüştür.

Bu güne kadar, 15 den fazla balıkçılık araştırma projesinde çalışmış ve yürütmüş olup, 25 in üzerinde yurt içi ve yurt dışı bilimsel yayınları vardır. Ayrıca; “Balıkçılık Biyolojisi ve Popülasyon dinamiği (ISBN 975-483-143-2), Balıkçı Gemileri Dizayn ve Donanımları (ISBN 975-483-173-4) ve Deniz Balıklarının Sürdürülebilir Avcılığında İHTİYOPLANKTON ve Önemi (ISBN 978-605-67213-0-4)” 3 adet ders kitabı vardır.

KAYNAKÇA

ÇÖTELİ. F.T., (2021) Ürün Raporu Su Ürünleri. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Tarımsal Ekonomi

              ve Politikalar Geliştirmeler Müdürlüğü  (TEPGE)YAYIN NO: 338ISBN: 978-605 7599-73-5

FAO. (2018). The State of Mediterranean and Black Sea Fisheries. General Fisheries

 Commission for the Mediterranean. Rome. 172 pp. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.

FAO. (2019). Fishery and Aquaculture Statistics (2017). 106 p. Food and Agriculture Organization of

 the United Nations. Rome

GÜN. A., KIZAK. K., (2019)  Kastamonu Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Dergisi. 5 / 2 : 25-36   

Journal of Fisheries Faculty ISSN 2147- 2254 / e-ISSN:2667-8659

 KARA. Ö.F., (2022) DENIZKARTALI Haber Portalı https://denizkartali.com/ Balıkçılığımız için iki Can

 Yeleği kota sistemi ve yeni av takvimi

KARA Ö.F., (2022) DENIZKARTALI Haber Portalı – https://denizkartali.com/coken-balikciligimizda-

 Radikal-çıkış-yolu.

İBB,. (2020)  İzmir Belediyesi Balık Hal Fiyatları.   https:/eislem.izmir.bel.tr

TOB (2021) TÜİK Su Ürünleri Haber bülteni

TAGEM (2019) Tarım Orman Bakanlığı Su Ürünleri Sektör Politika Belgesi Ankara (2019-2023)

TOB  (2019). Tarım Orman Bakanlığı Su Ürünleri istatistikleri. Mart. 2019 (Ankara)

TÜİK  (2011). Türkiye İstatistik Kurumu Su Ürünleri istatistikleri (Ankara).

TÜİK  (2014). Türkiye İstatistik Kurumu Su Ürünleri istatistikleri (Ankara).

Şöyle ki; balıkçılık bilimi sofistike bir bilimdir. Balıkçılık tüm dünyada olduğu gibi bizde de bir meslektir. Bu bilimin ana konusunu canlının biyolojisi ve yaşam ortamı olan sular (tatlı-tuzlu) ve suların fiziksel, kimyasal özellikleriyle, su içindeki bir hücreli bitkisel ve hayvansal canlı türleri oluştururlar. Balıkçılık bilimine, bu pencereden bakıldığında, tarım sektörü bilim disiplinleri konularında bir değer olan ziraat mühendisliğinin, balıkçılık bilimi ile örtüşen bir yanının olmadığı tartışma götürmeyen bir gerçektir. Bununla birlikte, balıkçılık mesleğini seven ve bu bilim dalında ikinci bir eğitimle kariyer yapıp uzmanlaşan ve balıkçılık yönetiminde görev yapan ziraat mühendisleri tenzih edilir.

Türkiye’de balıkçılık yönetimi, Tarım Bakanlığı içinde vücut bulduğu 1972 yılından bu güne değin geçen süreçte, özellikle avcılık yoluyla (deniz ve iç sular) üretilen balıkların stokları her gecen yıl, bir önceki yılı aratır durumdadır.

Bu konu;  her balıkçılık av sezonu açılış ve kapanış süreçlerinde özellikle balıkçılar ve balıkçılık sivil toplum kuruşlarınca medyada gündem oluşturmaktadır.

Tarım ve Orman bakanlığına bağlı bir genel Müdürlük düzeyinde yönetilen balıkçılık sektörünün önemi, bilimsel ve ekonomik açılardan derinliğine irdelendiğinde; balıkçılığın ülke ekonomisindeki değeri, kişi başı üretim verimliliği, yarattığı istihdam, balıkçılığın lokomotifi durumda olan sektörler ve işkolları, halkın protein tüketimine olan yıllık katkısı, ihracat ve ithalatta ortalama kg/ döviz getiri ve götürüsü, GSYİH’ ya olan katkılarının, en az 20 yılı aşkın veri tabanlı güncel, ortalama av miktarları (TUİK, balıkhane kayıtları 2000-2022) değerlendirildiğinde, Türkiye balıkçılığının yönetim yapısının yeniden planlanarak, Balıkçılık Bakanlığı veya Başbakanlığa bağlı, çok başlılıktan kurtarılmış bir kurum olarak, doğal balıkçılık kaynaklarından (tatlı su ve denizlerden) ekonomik av gücüyle optimum düzeyde, sürdürülebilir balıkçılık, balıkçılık bilimi ışığında, asli sahiplerine verilmesi gerekirdi.

Yukarda verilen özet bilgi notu ışığında, bilimsel sürdürülebilir balıkçılık hedeflerine ulaşabilmek için, balıkçılık yönetiminin sorumlu olduğu denizlerimizde yaşayan, ekonomik öneme haiz balıkların senelik rezervlerin ne boyutta olduğunu hesaplamak zorunluluğu vardır. Projesi sonsuz kendini yenileyen kaynakların sürdürülebilirliği ancak, her yıl biyolojik açıdan sucul kaynaklardan avlanabilir balık miktarını hesaplamakla mümkündür. Ayrıca, mevcut endüstriyel balık av gücünün (gırgır, trol av tenelerinin), günlük ortalama birim av gücü ile üretilmesi hesaplanan balığın ne kadar zamanda avlanabileceğini saptayan,  av kotası ve av kapanış takvimi belirlenme zorunluluğu vardır. Bu fiiliyatın “Deniz ve İç Su Ürünleri Stok ve Rezerv Yönetimini” balıkçılıktan sorumlu Bakanlık ve ona bağlı Genel Müdürlükçe, on yıllardır hayata geçirilmediğini, her sene balıkçılığımızda izlenen aşırı avlanma sonucu, balık türlerinde izlenen boy küçülmesi ve üretim azalması kanıtlamaktadır.

Üç boyutlu sucul ortamda yaşayan ve mobil olan canlıların stok boyutlarını saptamak, güncelliği olan balık stok ölçüm yöntemlerini bilmek ve bu yöntemleri denizel ortamda uygulama pratik donanımlarına sahip olmakla mümkündür. Bu nedenle, balıkçılık yönetiminin denizlerin ve sucul ortamın güdümlü araştırılabilmesi için, karasal (balıkçılık araştırma enstitüsü) ve denizel (özel maksatlı balıkçılık araştırma gemisi) fiziki alt yapısı ile bu alt yapılarda görev alan balıkçılık bilim insan kaynaklarına gereksinimi vardır.

Türkiye coğrafi açıdan biri iç deniz (Marmara) 4 denizle çevrili bir yarımada ve zengin doğal ve yapay tatlı su kaynaklarına sahiptir. Karadeniz’in de dâhil olduğu Akdeniz çanağında 25 ülke içinde, üretilen yaklaşık 1.1-1.2 milyon ton balık/ yıl üretimin günümüzde yaklaşık %25 ini ( 320 bin ton balık/yıl) Türkiye tek başına üretmektedir. (FAO. 2018)

Türkiye 8333 km. kıyı uzunluğuna, fiziksel ve kimyasal özellikleri farklı 4 denize sahip olması nedeniyle, bu denizlerde yaşayan balıkların araştırmasını bir araştırma gemisiyle bir mevsimde başarabilmesi olanaksızdır. Bu nedenle, Türkiye sucul kaynaklarının sağlıklı araştırılıp, optimum düzeyde sürdürülebilir balıkçılık yapılabilmesi için, en az her deniz için bir araştırma istasyon veya enstitüye, yine, Karadeniz için 43-45m.tam boyu ve 800-1000hP ana makinesi, gemi ve araştırma personeli (bilim insanı dahil) toplam 22-24 personel barındıran akustik aletler, balıkçılık ve oşinografi laboratuvar donanımlı, özel maksatlı bir araştırma gemisine; Ayni özelliklere ve donanıma sahip 26-30m.arası tam boy, 450-500hP. 2 adet özel maksatlı araştırma gemisi de Marmara denizi- Kuzey Ege ve Akdeniz için olmak üzere toplam 3 balıkçılık araştırma gemisiyle, senede en az her gemi 80-100 gün aktif balıkçılık araştırma sörveyleriyle, denizlerimiz balıkçılığı üzerine olan araştırmaları, sağlıklı başarabilirler.

Balıkçılığın ülke ekonomisindeki 20 yıllık üretim akışı:

Yazı içinde sözü edilen "Balık durumu her geçen yıl bir önceki yılı aratıyor.” cümlesinin somut 20 yıllık istatistik veri kaydı incelendiğinde (şekil 1-2) denizlerimiz balık üretiminin 20 yılda maksimum 580 bin ton balık/yıl üretimden, kümülatif olarak yaklaşık 320 bin ton balık/ yıla düşerek, kaybın yaklaşık senelik 250 bin ton balık/yıl olduğudur. Bu da balıkçılığın ekonomik olmaktan uzaklaştığı ve hatta birçok ekonomik önemi olan balıkların neslinin tükenme riski taşıdığının işaretidir.

Şekil 1. Deniz balıkları ve diğerleri 2000-2020 yılları arasında gerçekleşen av verileri (Kara. Ö.F; 2022)

Denizlerimizden 250 bin ton/yıl balık üretim azalışının ekonomik boyutu bu günkü değerle, en ucuz balığın (hamsi, sardalye vb.) ortalama değeri perakende tüketicide 50 TL./kg. kabul edildiğinde 12.5 milyar TL dır. Bu güne değin durumun önem ve acili yeti çeşitli makale ve kamuoyu uyarışlarıyla balıkçılık yönetimine bildirilmiş olmasına rağmen, gerek “balıkçılık av takviminde güncelleme”, gerekse endüstriyel balıkçılığa “kota uygulama” yöntemi hayata geçirilememiş, çok yüksek bir endüstriyel balıkçılık av gücüyle aşırı avlanma devam etmiş ve edegelmektedir. (Kara.,2022)

Şüphesiz balıkçılık yönetimi liyakatli konu sahibi ehil ellerde olsa, bu vahşi avlanma en azından etik açıdan devam edemezdi. Ekonominin etik kuralı olan “ ölçülmeyen kaynak sağlıklı değerlendirilemez” öneriden hareketle, balıkçılık gibi kendini yenileyen canlı kaynağın sahipsiz ve bilim dışı ölçülmeden yapılan vahşi avcılıkla azalarak tükenmesine göz yumulmamalıdır.  

Şekil 2. Ekonomik önemi olan pelajik deniz balıklarının 2000-2020 yılları arasında gerçekleşen av verileri (ton/balık).(Kara, Ö. F; 2022)

Sucul Canlıların Yaşam Dinamiği ve Önemi:

Her canlının bir yaşam dinamiği vardır. Sucul ortamdaki canlılardan özellikle balıklarda iç veya dış döllenme sonucu yumurtadan çıkan larvalar, kısa zaman aralığında türlerine göre, ebe beyinlerine benzerler. Farklı yaşam süreçleri içinde balıklar beslenir, büyür, seksüel olgunluğa ulaşır, beslenme ve yumurtlama göçü yapar, yaşar ve ölürler. Bir kısım balıklar otçuldur ki bunlar doğadaki toplam balığın büyük yüzdesini oluştururlar. Bir kısım balıklar ise dişli (karnivor) etle beslenir (büyük balık, küçük balığı yer). Balıkçılık kaynaklarının kendi içinde olan bu dinamiği, besin zincirinin son halkası olan insan (balıkçı)  sucul ortamdaki balık stokunu, bilimin ışığında ölçülmeden (çok veya az) avladığında, balık nüfusunun dengesini (dinamiğini) bozar. Bu dengenin balıkçılığın aleyhinde bozulduğunun somut kanıtı, her yıl ekonomik önemi olan balıklarda güdümlü (haftalık, aylık) yapılan boy, ağırlık ve yaş ölçüm çalışmasında, balıkların senelik boy ağırlık veri ortalamasının küçülmesi, bu türe ait balık stokunun aşırı avlanma sonucu çöktüğüdür. Eğer eşitse avlanma ve av gücü dengede ve yapılan balıkçılık sürdürülebilirdir. Balıkların boy ağırlık ortalamasında seneden seneye artış varsa, balık stokundan yeteri ölçüde üretim yapamıyoruz, bunun için ya av süresi uzatılır ya da av gücü büyütülür.

Sucul ortamda avcılıkla (trol, gırgır, küçük balıkçı) yapılan avlanmada, deniz kuşları hariç sucul ortamdaki, otçul ve diğer balıkların tüketicisi etçil balıklardır. Ayrıca etçil balıkların da tüketicisi, daha büyük etçil balıklardır. Görüldüğü gibi, kendini yenileyebilen canlı kaynağın sağlıklı dinamik bir yapı içinde hayatını sürdürebilmesinin denklemi çok bilinmeyenli bir yapı arz etmektedir. Ölçülen balıkçılık kaynaklarının sürdürülebilir işletmeciliğinde, stokta hesaplanan balığın ancak %30 u avlandığında kaynağın devamlılığı dengededir. Şayet stoku genç bireyler oluşturuyorsa, özellikle seksüel olgunluğa erişmemiş stoklarda ölçülen veya tahmin edilen stokun o sene için % 15-20 si avlanabilir.

Sucul Ortamda Pelajialde ve Dipde Yaşayan Balıkların Stok Ölçümleri

Sucul ortamda yaşayan balıklar demersal (dipte) ve pelajik (orta su ve yüzeye yakın) yaşam hayatına uyum göstermelerine göre sınıflandırılırlar. Demarsal balıklar, pelajik balıklar gibi uzun mesafeler yumurtlama ve beslenme göçü yapmaz ve hareket kabiliyetleri pelajik balıklara nazaran daha yavaştır. Demersal balıkların göçleri, derin sulardan sığ sulara yumurtlama göçü şeklinde gerçekleşir. Dünya deniz ve okyanusların balık nüfusunun %65-70 ini pelajik balıklar oluşturur. Bu bağlamda, pelajik balık nüfusunun ölçümü genelde, kısa sürede sonuç alınan ve aktif bir yöntem olan akustik aletlerle (echo-sounder, sonar) yapılır. Bununla beraber, pelajik ve demersal balıkların stok ölçümleri, yumurtlama döneminde, balığın ihtiyoplanktondaki günlük yumurta üretiminden de hesaplanabilir. Dip balıklarının stok miktarlarının tespiti, farklı derinlik tabakalarındaki balıkların mil2/ton veya m2/kg. miktar dağılımları rastgele veya homojen seçilen trol sörvey istasyonlarında, birim zamanda sabit hızda (2-2.5mil/saat) trol çekimi ile dipte taranan alandan elde edilen balık örnekleri yöntemi ile gerçekleşir.

Denizlerimizde balık üreme alanları oluşturmadan önce, balıkların yumurtlama mevsimlerinde plankton sörveyleri ile ihtiyoplanktondaki balık yumurta varlığından ekonomik önemi olan balıkların yumurtlama alanlarını saptayarak, belirlenen alanların balıkların yumurtlama mevsimlerinde geleneksel balıkçı (küçük balıkçı) dâhil tüm balıkçılığa kapatılmalıdır.

Pelajik balıklar için üreme alanları oluşturulamaz, çünkü bu balıklar uzun mesafeler arasında beslenme ve yumurtlama göçü yaparlar, üreme biyolojilerine uygun su ortamlarında yumurtalarını döken balıklardır. Sportif balıkçılık için ve bazı dip balıklarının üremeleri için, yine yasa dışı avlanan trol balıkçısının sığ sulara girip trol çekmesini önlemek gayesiyle, eski tekne ve geometrik şekilli beton bloklar denize bırakılarak, balıklar için suni korunaklar ve resifler oluşturulabilir. Bu tür aktivitenin ekonomik getirisi yapılan masrafı genelde karşılamaz.

Balıkçılıkta Envanter ve Önemi.

Sucul ortamda yaşayan ve mobil olan canlıları (balıkları) ne ile nasıl avladığımızı, avlanacak balıkların dağılım sınırlarına nasıl ve hangi güçle ve hangi vasıta ile ulaşılabileceğini ve ne kadar süreyle bu kaynağı işleyebileceğimizi bilmemiz gerekir. Balıkçılıkta en önemli varlık değerleri; balığı bulan izleyen balıkçı teknesi, balığı avlayan ağ türü, donanımı, balıkçı adedi ve teknenin ortalama günlük birim av gücü etkinliğidir.

Türkiye deniz balıkçılığı Karadeniz’inde dâhil olduğu Akdeniz çanağı içinde kıyı ve kısa yol deniz balıkçılığı şeklinde sınıflandırılabilir. Bu nedenle balıkçılık kıyı balıkçılığı olarak geleneksel balıkçılık (artisanal fishery),  kısa yol veya günübirlik gırgır (purse seine) çevirme ağı balıkçılığı ve sürütme ağı trolle yapılan endüstriyel balıkçılık olmak üzere iki grupta mütalaa edilebilir.

Elde Edilebilir Sağlıklı Balık Av İstatistik Verileri:

Balık av istatistik verisi geçmişte, adrese dayalı elde edilen rakamlar ışığında kayda geçerken, günümüzde bu yöntem güncellenerek daha sağlıklı bir yapıya kavuşturuldu. Bununla beraber balık av istatistik verilerinin elde edilişinde derinliğine çaba göstererek verilerin toplanması daha az hata içeren bir yapıya kavuşturulabilir. Türkiye denizleri toplam pelajik balık üretiminin % 90 sanını gırgır takımları ve yine demersal balık üretiminin %90 sanını trol takımları üretir. Gırgır ve trol tekneleri denizcilik kanununa göre seyir yönetmeliği gereğince jurnal tutmak zorundadır. Bu nedenle balık av operasyonlarında yaptıkları avlanma yeri (konumu) ve üretilen balık türünü ve miktarını tahmini olarak jurnale kaydetmeleri gerekir. Bunun dışında, gırgır ve trol takımlarının büyük çoğunluğu çalışan personeli, avlanan balıktan elde edilen parasal gelirden, bütün masraflar çıktıktan sonra (vergi dahi) kalan paranın ½ si geminin sigortası olarak, gemi sahibine kalır. Kalan para ( ½ ) de çalışan personele pay olarak, “Osmanlıdan kalan” bir bölüşüm yöntemi ile çalışanlar nemalandırılır. Bu nedenle, çalışan balıkçılar her operasyonda avlanan balığın miktarını yaklaşık olarak bilir ve kayıt tutar. Balık üretim istatistiğini yapan görevliler eğer, balıkçılığın içinden gelmiş, balıkçılık bilimine hâkim, balıkçıyla iletişim kurabilme inceliğinde donanımlılarsa, sağlıklı veri toplamaları daha kolay olacaktır.

Ayrıca, kaptan ve balıkçı reisleriyle yüz yüze olan, balık av istatistik verileri elde etme ortamında, kaptan veya balıkçı reisi, sizden önce balıkçılık üzerine, balıkçılıkta karşılaştığı dar boğazların giderilmesi hakkında size sorular sorarak,  balıkçılık bilginiz konusunda sizi imtihan eder.  Şayet sizi balıkçılık konusunda ehil, uzman bir kişi olarak görürse, size kara kaplı defterinden gün be gün nerede ne kadar balık avladığını söyler. Aksi halde sağlıklı bilgi vermez. Bu nedenle, balıkçılık istatistiği yapan görevlilerin balıkçılık konusunda donanımlı olmaları şarttır.

Balık istatistiklerindeki hata payını küçülten bir diğer sağlıklı yöntem, trol ve gırgır teknelerinin avladıkları balıkların satış kayıtlarının yaklaşık %90-95 in balıkhaneden geçmiş olmasıdır. O nedenle balıkhanelerde, balıkçılıktan sorumlu merkezi otoritenin bir ofisinin olmasında yarar vardır. Balıkhaneye balık çok erken saatlerde örneğin, saat sabahın 04-05 i gibi gelir. Konu ilgili görevli bu saatte işbaşı yaparsa, gelen balığın av yeri, (Karadeniz –Marmara- Ege-Akdeniz gibi) miktarı (kasa, kg.) türü gün be gün kayıt altına alınabilir. Tabi ayni işlem balıkhane de belediye personeli tarafından da balığın müzayede satışının kaç TL den yapıldığı kayıt altına alınır. Bu işlemler genelde saat 11-12 arasında biter.

Denizde Av Teknesinde örneklemeyle Yapılan Biyoistatistik Hesaplama:

Balıkçılıktan sorumlu merkezi yönetim, endüstriyel balıkçı gemilerine av sezonunda, balıkçı teknelerinin operasyonları esnasında, teknenin bir günde avlayabildiği ortalama av miktar tahminini (catch per unit eford) istatistiki yöntemle yerinde ölçmek ve avlanan balıklardan biyolojik veri örnekleri (yaş-boy- seks vb.)  almak için görevlendirir (Gemi kaptanın müsaadesi alınarak).

Bu yöntemle,  mevcut farklı av teknelerinden (trol ve gırgır) av sezonunda yeterli sayıda elde edilen günlük balık av verileri (kg.-ton) değerleriyle av sezonunda avlanan balığın toplam miktarı “biyoistatistik “hesaplama ile de tahmin edilebilir.

Türkiye Denizleri ve İç Sular Balıkçılık Av Gücümüz

TÜİK kayıtlarında 2011, toplam av gücümüz; pelajik balıklar için 726 kadar gırgır teknesi, demersal balıklar için de yaklaşık 700 trol teknesi, hem yüzey hem de dip balık türlerini kıyı balıkçılığı ile avlayan 13.952 küçük ölçekli balıkçı tekneleriyle beraber toplam balıkçılık av gücümüz 15.378 tekneden oluşmaktadır.

Sularımızda aktif olarak çalışan gırgır teknelerin denizlerimizdeki dağılımları, Doğu Karadeniz’de 154, Batı Karadeniz’de 230, Marmara da 174, Ege denizinde 95, Akdeniz’ 73 adettir.

Gırgır balıkçılık türünün sularımızda avlanma alanları genellikle sahil, sahil ötesi mesafeleri içermektedir. Sularımız gırgır balıkçı tekneleri sahip oldukları tekne boyu, motor gücü ve sahip olduğu seyir donanımı ve güvenliği açılarından sahil ötesi sularda avlanabilme, balığı arayıp bulma ve liman yapmadan lojistik açıdan 3-5 gün denizde kalabilme olanağına sahiptir. Böyle olmakla beraber, genelde gırgır balıkçımız balığın sahil sularına geldiğinde avlamayı tercih etmekte, bilimsel anlamda tartışılan “24 m. derinden daha sığ sularda gırgır avcılığı yapılamaz” yasa hükmüne rağmen, gırgır balıkçımızın çoğu kez bu hükme riayet etmemesi, geleneksel kıyı balıkçısıyla sorun yaşamasına neden olmaktadır.

Gırgır balıkçılığı, az caba veya emek yoğun üretime dayanan önemli ekonomik avlanma türüdür. Sularımızda avlanan gırgır teknelerinin avcılık etkinliği, tekne boyutlarına, hedef tür balık seçimine, ağ büyüklüğüne ve aktif çalışan ortalama 25, orkinos avında 40 kadar balıkçı adedine bağlı olarak, yıllık balık av miktarları 500 – 2 000 ton balık/yıl arasındadır.

Boyları 30-50 m. arasında olan gırgır teknelerinin sularımızdaki dağılımı; Doğu Karadeniz’de 73, Batı Karadeniz’de 62, Marmara’da 70, Ege denizinde 11, Akdeniz’de 7 adet olup, 50 m. boyun üzerinde olan 8 adet tekne Doğu Karadeniz’de ve 2 adet tekne de Marmara denizindedir (TÜİK 2011).

Marmara ve Karadeniz gırgır av tekneleri 1-2 adat arasında değişen aktarma teknesi adı verilen balık taşıma teknesine sahiptir. Yine orkinos gırgır tekneleri de 1-2 adet livar veya balık taşıma teknesi kullanır. Bu açılardan bakıldığında gırgır balıkçılığı, yarattığı istihdam ve yoğun avlanan balığın dağılımını sağlayan iş kolları açılarından, her gırgır av teknesi küçük bir işletme görünümündedir.

On yıllardır, deniz balık stoklarının üretim miktarlarında görülen azalma ve avlanan hedef tür demersal, pelajik balık türlerinin her sene, boy ortalamalarında görülen küçülme, deniz balık stoklarımızın çöküşünün habercisi olmuştur. Bu durum, geleneksel kıyı balıkçısı dâhil, endüstriyel balıkçılarında pastadan aldıkları payın her yıl azalmasını ve balıkçılığın ekonomik olmaktan uzaklaşması sonucunu doğurmuştur.

Projesi sonsuz deniz balıkçılığımızın çöküş sarmalından düze çıkması için, bilimsellik içeren “sürdürülebilir balıkçılık” kavramının gündeme taşınması ve bu bağlamda, balıkçılığın çöküşünde görülen sorunların aşılmasına çare olarak 2014 yılında, mevcut av filosunun sayıca azaltılması yoluna gidilmiştir. Bu maksatla, 130 milyon TL tutarında bir meblağın balıkçıya hibe şeklinde verilerek, muayyen bir miktar av filosunun “geleneksel kıyı balıkçısı, gırgır ve trol teknelerinin” avcılıktan alıkonulması sağlandı. Fakat bu gün için stoklarda bir iyileşme izlenemedi. Konu bilimsel yönden doğru olmakla beraber, yapılan yanlış; stokları yoğun avlayan veya birim av gücü yüksek olan “endüstriyel balık av gücü” yerine, günlük av üretimi en düşük olan, “geleneksel kıyı balıkçısı” av filosunda küçülme yapıldı.

2014 yılında başlayan ve peyderpey devam eden deniz balıkçılığı av filosundaki küçülmeye rağmen endüstriyel balık av gücümüz, özellikle aktif gırgır av gücü 600 tekneyi kapsamaktadır. Mevcut gırgır teknelerinin yaklaşık % 30 uzak yol ve açık deniz balıkçılığı yapacak seyir ve lojistik donama sahiptir. Şüphesiz teknelerin bu özelliği ve taşıdığı personeli nedeniyle sene içinde yeterli balık avlayamadığında veya bulamadığında, ekonomik açıdan zor duruma düşecektir ve düşmektedirler. Türkiye sularında bu zamana kadar yapılana pelajik balıkçılıkta gırgırla üretilen hedef tür balıklar, başta hamsi olmak üzere, sardalye, istavrit, palamut, lüfer, kolyoz, uskumru, orkinos ve çaça balığı diye sıralayabiliriz. Bu balıkların en büyük bölümünü 100- 350 bin ton yıl/balık üretimi olan hamsi teşkil eder. Bununda en büyük kısmının avı Karadeniz ve Marmara denizinde gerçekleşir. Yine bu denizlerde istavrit, çaça balığı, palamut lüfer gırgır balıkçılığının favori avlarıdır. Marmara denizi, Ege ve Akdeniz’de sardalye, kolyoz, uskumru, akya, orkinos balıkları gırgır balıkçılığı için önemli balıklardır. Orkinos kotaya tabi olduğu için, kura sonucu seçilen sınırlı sayıda gırgırlar bu balığın avından yararlanabilmektedir.

Bu gün mevcut gırgır filosunun %30 nu 30m.ve üzeri gırgırlar oluşturmaktadır. Yalnız bu gırgırlar, başta hamsi olmak üzere yıllık üretimimiz olan yaklaşık 400 -450 bin ton yıl/ pelajik balık üretiminin tamamını üretebilecek av gücüne sahiptir. Diğer bir ifade ile bu teknelerin her biri av mevsiminde ortalama 2 000 ton balık/yıl üretim yapsa 200 tekne 400 bin ton balık üretir. Bu büyüklükte (30m.nin ürerinde) ve en az 30 personelle ürettiği balığın %70-80 oluşturan hamsi balığı olunca ancak balıkçılık ekonomik olabilir. 2014 yılından itibaren balık av filosunda küçülmeye gidilmesine rağmen, kayıtlı görünen 600 adet gırgır av teknelerinin, mevcut balık rezervlerimizin (500 bin ton deniz balığı/yıl) çok üzerinde bir av gücü büyüklüğüne sahip olduğu tartışma götürmeyen bir gerçektir.

Sahip olduğumuz gırgır av filomuzun gelecek için de, hedef tür pelajik balık boylarının küçülmesine ve stokların çökmesine neden olacağını göz ardı edemeyiz. Bu güne değin önemli teşvik ve yatırımlarla erişmiş olduğumuz gırgır av filomuzun etkin ve ekonomik olarak kullanımı için, filonun avdan çekilmesi yerine, bu özellikleri taşıyan filoyu (30-50m.ve üzeri boydaki gırgır tekneleri) gereksinimi olan yakın çevremizdeki denizlerde, devletten devlete ortaklaşa çalışma olanaklarını aramak öncelikli hedefimiz olmalıdır. Ya da; bu filoya talip olmak isteyen ülkeleri araştırarak, teknenin değerinde elden çıkarmak, elde edilen kaynağı, daha küçük boyutlu örneğin 18-20m.boyunda 360-400hp gücünde motor ve 16-20 personelle gırgır ağ donanımına uygun, ülke balıkçılığımız için ekonomik olabilecek bir boyuta taşımak, balıkçılığımızın geleceğine olumlu ışık tutacaktır.

Hedef tür pelajik balık stoklarımızın çöküş göstergesi olan, mevcut türlerin satış boyun altında en az kendini bir defa yenileyerek stoka katkıda bulunamadan, gırgır balıkçılığı tarafından yoğun avlanıyor olma konusu, demersal balık stoklarının yoğun avlanmasında etkin olan “endüstriyel trol balıkçılığı” için de geçerlidir.

Bir gırgır teknesinde, gemi personeli ve aktarma teknesi (avlanan balığı taşıyan yedek tekne) personeli dâhil ortalama 25 kişi aktif görev alır. Buradan 700 gırgır teknesi x 25 = 17 500 personel, yine bir trol teknesinde gemi personeli dâhil ortalama 6 personel, 700 trol x 6 = 4 200 personel ve geleneksel kıyı balıkçı teknelerinde ise tekne boyuna, yaptığı avcılık türüne göre personel sayısı 2-3 arasında değişir. Denizlerimizde geleneksel balıkçı (artisinal fishery) teknesi 13 952 adet x 2.5 balıkçı/tekne varsayıldığında 34 880 balıkçı olup, toplam aktif balıkçı adedinin 17 500 + 4 200 + 34 800 = 56 500 balıkçı olduğunu tahmin edebiliriz. Küçük ölçekli balıkçıların avcılık yöntemi rastgele olup, günlük üretimleri ortalama 10-15 kg. balık/gündür. Küçük ölçekli balıkçılıkta, günlük av üretimi az miktarda olduğu için, bu avcılık türünün balık stoklarının aşırı avlanmasında etkinliği söz konusu olamaz. Endüstriyel balıkçılardan gırgır takımları, sularımız için yıllık birim av güçleri; takımların ağ boyu ve beygir gücü büyüklüğüne bağlı olarak 500-2000 ton balık/yıldır. Denizlerimizdeki trol takımlarımız genelde günü birlik av yaptıkları sahalara, gidiş ve dönüşteki seyir süreleri, hemen hemen trol çekiminde geçen süre ile ayni olduğu için, günlük av üretimleri düşük olup, 200-300 kg balık/gündür.

İç sularda avcılık yapan 12m.den küçük balıkçı tekne adedi 2 831 adettir (Gün.,Kızak.,2019).  Tekne başı balıkçı sayısını 1.5 kabul edersek (genelde iç sularda balıkçılık tek kişiyle yapılır) yaklaşık 4 500 aktif balıkçı vardır.

Ömer Faruk KARA

BİRİNCİ BÖLÜMÜN SONU - MAKALE 2 BÖLÜMDEN OLUŞMAKTADIR

MAKALENİN İKİNCİ BÖLÜMÜ İÇİN TIKLAYINIZ

Ömer Faruk KARA "Avcılık ve Kültür Balıkçılığında Yıllık Kişi Başı Balık Eldesi" 2/2
Kaynak Linki = https://www.balikhaber.com/makale/omer-faruk-kara-avcilik-ve-kultur-balikciliginda-yillik-kisi-basi-balik-eldesi-22-38

Ömer Faruk KARA: 1941 Giresun doğumlu olup, Yükseköğrenimini İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Zooloji-Jeoloji Bölümünde tamamlamıştır. 1967 yılında İ.Ü Hidrobiyoloji Araştırma Enstitüsünde Balıkçılık Biyoloğu olarak göreve başlamıştır.

1970–1972 yıllarında Birleşmiş Milletler (UNDP-FAO) ile müşterek yürütülen “Türkiye Balıkçılığını Geliştirme Projesi’nde” FAO biyologları ve diğer araştırmacı uzmanların konturpartı olarak proje süresince çalışmıştır.

1972–1973 yıllarında FAO bursuyla Norveç-Bergen Deniz Araştırmaları Enstitüsünde “Akustik sörvey, balık stoklarının ölçümü ve açık deniz balıkçılığı” konularında eğitim görmüştür.

1973 yılında Hindistan/Cocin’ de yapılan “FAO/NORAD Akustik Yöntemlerle Balıkların İzlenmesi ve Miktarlarının Hesaplanması” kursuna katılmıştır. Ayni sene içerisinde Akdeniz Balıkçılık Genel Konseyi (GFCM/FAO) sekreterliği tarafından bu konseyin “Akustik yöntemlerle balıkların stok boyutlarının ölçülmesi ve balık istatistikleri yöntemleriyle kaynakların değerlendirilmesi” konulu iki alt çalışma grubuna üye seçilmiştir.

1976 yılından 1980 yılına kadar Tarım Bakanlığı bünyesindeki “Su Ürünleri Genel Müdürlüğü” nde Uzman balıkçılık biyoloğu olarak görev almıştır.

1985 yılından itibaren Ege Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesinde Öğretim Görevlisi olarak çalışmıştır.

1996 yılı başında Üniversiteden emekli olmuştur. Emekli olduktan sonra Tarım Bakanlığınca yürütülen bir bölüm eğitim programlarında eğitici olarak aktivitelerini sürdürmüştür. Ayrıca TAP’ da proje lideri olarak 1997-1999 yılları arasında Dünya Bankası Destekli “Ege Deniz Endüstriyel Balıkçılığı Üzerine Araştırma”  ve yine 2000 yılında “Akdeniz Endüstriyel Balıkçılığı Üzerine” olan iki araştırma projelerini yürütmüştür.

2005 yılında, Yalıkavak Belediyesi desteğinde “Ege denizinde Ağ-Parakete Balıkçılığının Ekonomiye Kazandırılması” başlığı taşıyan Avrupa Birliği projesini yürütmüştür.

Bu güne kadar, 15 den fazla balıkçılık araştırma projesinde çalışmış ve yürütmüş olup, 25 in üzerinde yurt içi ve yurt dışı bilimsel yayınları vardır. Ayrıca; “Balıkçılık Biyolojisi ve Popülasyon dinamiği (ISBN 975-483-143-2), Balıkçı Gemileri Dizayn ve Donanımları (ISBN 975-483-173-4) ve Deniz Balıklarının Sürdürülebilir Avcılığında İHTİYOPLANKTON ve Önemi (ISBN 978-605-67213-0-4)” 3 adet ders kitabı vardır.

Doğrusu, ülkemizde balık ve balıkçılık alanındaki ilk “haber” sitesi olmak bizleri oldukça heyecanlandırıyor. Bu heyecan, ilk olmanın gururunu yaşatmakla birlikte bizlere önemli sorumluluklar da yüklemektedir.

Hedef kitlesini, kendisini “Balıkçı” olarak tanımlayan ve balığı seven hemen herkes olarak gören Balık Haber, internetten haber ve içerik yayınlayarak reklam geliri elde etme amacıyla kurulmamıştır.

Bizleri Balık Haber’i kurmaya sevk eden temel motivasyon, balıkçılık alanındaki sayısız sorunun tespiti ve çözüme yönelik “kolektif” bir platform oluşturmaktır. Bu platform; amatör, ticari, akademik veya endüstriyel açıdan balık ile ilgilenen hemen her kişinin ve kurumun, sesinin yankı bulduğu ve fakat hiçbir sesin bir diğer sesi bastıramayacağı “özgür ve tarafsız” bir “balıkçılık” platformu olacaktır.

Balık Haber, balıkçılık alanında her ne şekilde ve kapsamda olursa olsun, “üretim” yapan ve bu faaliyetler ile ekonomimize içeriden veya dışarıdan katkı sağlayan kişi ve kurumlara,

Gençlerin ve kadınların amatör veya ticari balıkçılığa yönelimlerini artıran, bu alanda girişimlerde bulunan ve sözkonusu girişimleri destekleyen kişi ve kurumlara,

Çevre ve doğa hassasiyetini temel alan, sucul hayatın ve sürdürülebilir balıkçılığın devamlılığı için çalışmalar yapan kişi ve kurumlara,

Gerek teorik, gerekse de pratikte elde etmiş olduğu bilgi ve tecrübesini en başta gençler olmak üzere, kamuoyu ile paylaşmaya hazır kişi ve kurumlara,

Balıkçılığın hangi unsurunda yer alıyor olursa olsun, ülkemizde balıkçılığın gelişmesi için gayret gösteren, balık ve balıkçılık alanında bilimsel olsun veya olmasın çalışmalar yapan kişi ve kurumlara,

Daima yayın önceliği verecektir…

31 Aralık 2020 tarihine kadar bir süre TEST Yayını yapacağız. Bu süreç içerisinde sistemimizi ve altyapımızı sizlerin de dahil olduğu sıkı bir denetime tabi tutacağız. Mevcut test sürecini içerik bakımından ağır teknik konulardan mümkün olduğunca arındırarak daha temel konularla başlatıyoruz.

Süreç daha “ciddi” sorunların ele alınacağı bir zemine giderken, hiç kimsenin incinmeden ve fakat "güneşi de balçıkla sıvamaya çalışmadan" yolumuzda ilerleyeceğiz.

Resmi yayın tarihimiz olan, 1 Ocak 2021 itibariyle Balık Haber’de ajans haberlerini de siz kıymetli okuyucularımıza sunacağız. Balık Haber, “özgür ve tarafsız” olacağını ve böyle de kalacağını taahhüt eder… Şüphesiz, balıkçılık konusundaki fikir ve projelerimiz, "Balık Haber" ile sınırlı değil.

Bize her konuda yazabilirsiniz. Keyifli okumalar…

Saygılarımızla,

Balık Haber Ekibi

Turna Balığı avı 1 Nisan itibari ile tüm bölgelerimizde serbesttir. Turna balığı avlanabilme boy limiti en az 40 cm ve günlük alıkonulabilme sayısı en fazla 5 adettir. Amatör avcılığı düzenleyen 5/2 numaralı  tebliğ kurallarına aykırı avlananlara 1380 sayılı Su ürünleri kanunlarına göre cezai işlem uygulanır. 2023 balık avı sezonunda amatör olta balıkçılarımız sürdürülebilirliğin devamlılığını göz önünde bulundurması, avına, avlağına sahip çıkması gelecek nesillere temiz bir çevre bırakılması, su kaynaklarımızın korunması, sportif avcılığa öncelik verilmesi dileği ile tüm amatör olta balıkçılarımıza rastgelsin.

Turna avcılığını kıyıdan ve tekneden avlanmak üzere ikiye ayırabiliriz. Turna balığının mücadeleci yapısı balık avcılarına keyifli anlar yaşattığından genelde spin (at-çek) yöntemi turna avlarında tercih edilir. En aktif olduğu saatler genelde gün doğumunun ilk saatleri ile gün batımına yakın saatleri tercih ederseniz verimli bir av elde edebilirsiniz. Kış ayına yaklaşıldığında ise mutlaka güneşin dik geldiği öğle saatleri tercih etmenizi tavsiye ederim. Turna avında slikon, meps, rapala ve kaşık kullanılır. Turna balığı hareket eden her şeye saldırması ile ünlüdür. Turna balığı genellikle avını gezerek değil sazlık, kayalık özellikle turna otu dediğimiz otların arasında bekleyerek avlar. Gittiğiniz avlakta bu kısımları tercih ederseniz yakalama şansınız yükselecektir. Elinizde sahte yem olarak kullanabileceğiniz malzeme bulunmuyorsa evde ki bazı materyallerden de faydalanabilirsiniz. Örneğin; gazoz kapağı, yemek kaşığı, çay kaşığı vb. gibi parlak malzemelerden kendi sahte yeminizi üretebilirsiniz.

Ülkemiz sularında bilindiği kadarı ile benekli turna ve çizgili turna olmak üzere iki ayrı özellikte cinsi mevcuttur. Genç yaşlardakiler yeşil, olgun yaşlara ulaşanların ise sarımsı kahverengi renkleri vardır. Benekli turnanın ağız yapısı daha geniş ve rengi daha koyu tondadır. Turna balığı hem lezzetli olması hem de oltada güçlü ve mücadeleci olmaları sebebi ile avı zevkli olan bir balıktır ve olta balıkçıları tarafından rağbet görmektedir.

Turna balığı tatlı suyun en saldırgan, yırtıcı ve etçil balığıdır bu yüzden ona ‘’predatör’’ ‘’yamyam’’ ‘’tatlı su timsahı’’ da denilmektedir. Ağız yapısı ördek gagası gibi olup alt çenesi üst çenesine oranla daha ileride olup, ucu yukarı doğru kıvrıktır. İrili ufaklı sivri ve keskin dişleri olup ağzında çok keskin dişler bulunmaktadır. Keskin dişleri sebebiyle, yakaladığınız balığın ağzındaki iğneyi elinizle çıkarmaya asla kalkışmamalısınız.  Mutlaka pense kullanmalısınız. Aksi takdirde istenmeyen yaralanmalara sebebiyet verebilirsiniz. Henüz bir iki aylık yavru iken dahi kendinden büyük balıklara saldırabilir. Beslenmek için habitatında bulunan tüm balık türlerini, kurbağa, su kuşları, yengeç, fare, keme, yavru ördek gibi çok çeşitli canlılara da saldırır, kesici dişleri ile tüketirler. Avını bir kez gözüne kestiren turna balığından kurtulmak imkansızdır. Genelde sazan, tatlı su levreği, aterina gibi balıklara saldıran turna balığı, kendi hemcinslerine de saldırıp, hatta ileriye gidip kendi yavrularını bile afiyetle menüsüne ilave eder.

Ani ve hızlı hareketlerle avını etkisiz hale getirir.

Turna avı sırasında eğer büyük bir turna balığı ile karşılaşmış iseniz çevrede mutlaka başka büyük turnaya rastlamanız hiç sürpriz değildir. Bu cümlemden kolonileşiyorlar mı anlamı çıkarılmamalıdır.  Kendi boylarından küçük olan hemcinslerine saldırdıkları için yakaladığınız boy standartlarına göre rastlama şansınız büyüktür. Ülkemizde son zamanlarda büyük turnalara rastlanmaktadır. 1 metre boyunda olan bir turna balığı yaklaşık 15 – 20 kg. arasında gelmektedir.

Turna Balığı tatlı su yaşam zincirinin en üst halkasındadır. Her türlü kirlilik ve yaşam şartına kolay adapte olabilir. Bırakıldığı bir su havzasından temizlenmesi mümkün olmadığından, bir avlaktan diğer bir avlağa taşınması yasaktır.

Turna balığı da tüm diğer balık türlerimiz gibi kalsiyum açısından zengin balıklar arasındadır.

İçerdiği zengin vitamin ve minerallerle sağlık açısından birçok faydası bulunmaktadır. Omega 3 bakımından zengindir. Kalp ve damar hastalıklarına ve kansere karşı koruyucudur. Hafızayı güçlendirir. Beyin ve sinir sistemi üzerinde olumlu etkileri bulunur. İçerdiği doymamış yağlar ve protein nedeniyle uzun süre tokluk hissi verir. Fosfor ve A vitamini açısından zengindir. Göz sağlığının yanı sıra Beyin ve sinir sistemi üzerinde olumlu etkisi bulunur. Bağışıklık sistemini güçlendirip, kan basıncını düzenleyerek yüksek tansiyonu dengeler. Son yıllarda hızla artış gösteren Alzheimer hastalığını önlediği de bilinmektedir.

Turna balığı üreme dönemi olan 15 Aralık - 1 Nisan hariç av yasağı olmadığı dönemlerde istediğiniz zaman ava çıkabilirsiniz. Bu dönemler de havyara giren turna balığı, dişilerin ürettiği 3 milim büyüklüğünde olan, 100.000 ila 1 milyon arasındaki yumurtayı su bitkilerine yapışık şekilde bırakır. 10 ila 30 gün içinde yavrular dünyaya gelir ve ömürlerinin ilk günlerinde olgunlaşmamış yumurtalardan arta kalanlar ile beslenirler. Turna balıkları üç dört yaşlarına varınca ilk kez çiftleşirler. Bu süreci bizlerin anlayabilmesi için 40 cm. altı bir turna balığının alıkonulmaması en az ömründe bir kez yavru verebilmesi için bu limit belirlenmiştir.

Sürdürülebilirlik ilkesi bilincinde hareket etmek ve bu ilke doğrultusunda avlanma prensibinden uzaklaşmamak gerekliliğini aklımızdan çıkarmamak gerekmektedir. Yasa dışı avlanan kişileri en yakın güvenlik birimlerine bildirmeye de mecburuz. Sularımız ve balıklarımız Dünya mirasıdır ve hepimizindir. Ülke olarak yaşayacağımız her hangi bir kriz esnasında çocuklarımızı hayatta tutabilmek için en yakın protein kaynaklarımızın balıklarımız olduğunu unutmayıp bu doğrultuda korumak zorundayız. Ayrıca aldığımız emaneti gelecek nesillere verimli bir şekilde aktarmaya da mecburuz.

Tüm Amatör ve Sportif olta balıkçılarının avına ve avlağına sahip çıkması dileği ile rastgelsin. #balıkbitmesin

Özden Aydın Şimşek

Sulak alanlar, yeryüzündeki tatlı suyun birçoğunu bünyelerinde tutmakta ve bizlere sunmaktadır.

Ramsar Sözleşmesi (Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar Hakkında Sözleşme) sulak alanların korunması ve sürdürülebilir kullanımını sağlamayı amaçlayan uluslararası bir sözleşmedir. Sözleşme adını 2 Şubat 1971 tarihinde İran'da imzalandığı şehir olan Ramsar şehrinden almaktadır.
Türkiye'de Ramsar alanı olma şartlarını taşıyan sulak alanlarımız; Göksu deltası, Burdur gölü, Seyfe gölü, Manyas kuş gölü, Sultan sazlığı, Kızılırmak deltası, Akyatan lagünü, Ulubat gölü, Gediz deltası, Meke krater gölü, Yumurtalık lagünleri, Kızılören obruğu, Kuyucuk gölü ve Nemrut gölü olmak üzere 14 Ramsar alanımız vardır.
Ülkemizdeki, 14 Ramsar Alanı (184.487 ha) , 59 Ulusal Öneme Sahip Sulak Alan (869.697 ha), 13 Mahalli Öneme Sahip Sulak Alan (14.513 ha) olmak üzere toplam 1.068.697 ha büyüklüğünde tescilli sulak alan bulunmaktadır. Bugüne kadar toplam büyüklüğü 1.562.623,26 ha olan 2595 adet sulak alan tespit edilmiştir.

Sulak Alanlar Neden Önemlidir?

Bulundukları yörede nem oranını yükselterek, başta yağış ve sıcaklık olmak üzere yerel iklim elemanları üzerinde olumlu etki yaparlar.

Tortu ve zehirli maddeleri alıkoyarak ya da besin maddelerini (azot, fosfor gibi) kullanarak suyu temizlerler.
Sulak alanlar, yeraltı sularını besleyerek taban suyunu dengeler. Sel sularını depolayıp, taşkınları kontrol eder. Kıyılarda ise deniz suyunun girişini önleyerek bölgenin su rejimini düzenlerler.

Sulak alanlar; 7 ana grupta toplanmıştır.  

Haliç ve deltalar, 
Tatlı su bataklıkları,
Göller,  
Nehir ve taşkın ovaları,
Turbalıklar, 
Kıyısal sulak alanlar,
İnsan yapısı sulak alanlardır.

Sulak alanlar, ekosistemin sayısız fayda sağlayan vazgeçilmez çevresel faktörleri arasında yer alır. Sulak alanlar suyu kirleten maddeleri kendilerine çekerek göllerin, nehirlerin ve su kaynaklarının temiz kalmalarını sağlıyor. Böylece sadece havanın değil suyun da temiz kalmasını sağlanmış oluyor.

Sulak alan suları durgun su, küçük akarsular, tatlı su, tuzlu su, ve belirli bir derinliğe sahip küçük okyanus alanlarını içerir. Sulak alanların gel-git etkisi çok düşüktür. Genellikle bu etki 6 metreyi geçmez. Bir sulak alanın sınırı, her arazideki bitki örtüsü tipine göre belirlenir.

Ramsar Sözleşmesine göre Sulak alanlar; “deniz suyu alanlarını da kapsamak üzere, doğal ya da yapay, sürekli ya da geçici, durgun ya da akar, tatlı, acı ya da tuzlu bütün sular ile bataklık, sazlık, ıslak çayırlar ve turbalıklarˮ olarak tanımlanmaktadır.

Kurutulmuş arazi, deniz, göl veya bataklık gibi sulak alanlardan suyun uzaklaştırılması ile elde edilen topraklardır.  Kurutulan sulak alanlar ekosistem açısından oldukça önemli yerlerdir. Tropikal bölgelerden sonra en büyük organik madde üreten alanlardır. Büyük miktarda karbonun atmosfere karbondioksit olarak karışmasını engeller ve suyu kirleten maddeleri çevreden kendi içine çekerek göllerin, nehirlerin ve su kaynaklarımızın temiz kalmalarını sağlar. 

Sulak alanlar, başta balıklar ve su kuşları olmak üzere gerek ekolojik değeri, gerekse ticari değeri yüksek, zengin bitki ve hayvan çeşitliliği ile birçok türün yaşamasına olanak sağlarlar.

Maalesef ki ülkemizde sulak alanlarımız yok olma tehlikesi altındadır. İklim değişikliği, tarımda aşırı sulama, yasak avcılık ve balıkçılık, plansız yapılan otoyol, baraj, altyapı projeleri, evsel özellikle sanayi atıkları sulak alanlarımızı kaybetme riskiyle karşı karşıya bırakmaktadır.

Oysaki sulak alanlarımız, yüksek bir ekonomik değere sahiptirler. Balıkçılık, tarım ve hayvancılık, saz üretimi, turizm olanaklarıyla bölge ve ülke ekonomisine önemli katkı sağlarlar.

Bizlere düşen görev; sulak alanları kirletmemek, doğal yapılarını ve ekolojik karakterlerini bozmamak, her türlü arazi ve su kullanım planlamalarında tasarrufu ön planda tutup, sulak alanların işlevlerini yapmasına engel olmamalıyız. Biyoçeşitlilik kaybını durdurup, gelecek nesillere sağlıklı sürdürülebilir bir şekilde bırakmaktır.
HAYAT KAYNAĞIMIZ  OLAN, SULAK  ALANLARIMIZA SAHİP ÇIKIP KORUYALIM...

Özden AYDIN ŞİMŞEK

Yönetici Özeti

Su ürünleri sektöründe, tüm Dünya’da da olduğu gibi, bilhassa avcılık ve ticari faaliyetlere ilişkin gerçek verilere ulaşımın ve sistemin tüm akışının kayıt altına alınmasının zorluğu bir gerçektir. Temel engelleyici unsurlar olarak haksız rekabet, kayıt dışı maliyetler, kural dışı olabilecek faaliyetlerin varlığı, vergiden kaçınma gibi gerçekler sıralanabilir.

Sektörün tüm alt sektörleri ile veri toplama, doğrulama ve akış sisteminin içine sokulabilmesi ve izlenebilmesi için mevcut durumlar ve yaklaşımlar gerçekçi olarak değerlendirilmeli, teşvik edici, koruyucu ve mağduriyet giderici tedbirler doğru tespit edilmelidir.

Üretim ve ticaret faaliyetlerinin ve de paydaşların bütüncül olarak sürdürülebilirliğinin sağlanabilmesi için yapılacak değerlendirme ve planlamaların temelini teşkil eden doğrulanmış ve gerçek zamanlı verilerin toplanmasında, AB’de olduğu gibi, sektörel üretici örgütlerinin etkisi göz ardı edilemez.

Ürün akışı ve değer zinciri içindeki temel paydaşların tespitinden sonra, sisteme dahil edilmeleri durumunda oluşabilecek kayıpların telafisi ve etkinliği arttırılmış üretici örgütlerinin koordinasyonu ile kazanılacak avantajlar net olarak belirlenmeli ve sektörün desteğine sunulmalıdır.

Veri paylaşım ve gönüllü denetim sistemine dahil olacak gerçek ve tüzel kişilerin teşvik edilmesi amacı ile, altyapı, yatırım ve işletim destekleri dahil, vergi indirim, avantaj ve muafiyetleri, belgesiz masraf kalemlerinin belli bir oranda kabulü ve tayfa sigortalarında destekler gibi özel koşullar devreye sokulabilir.

Uygulanabilir bir plan dahilinde ve aşamalı olarak devreye sokulacak eylemler, yine plana bağlı hukuki ve fiziki altyapı, lojistik, insan kaynağı, bütçe, farkındalık gibi öğeleri ve gereksinimleri içermenin yanında, bilgi ve veri güvenliğinin sağlanmasına ve erişimin sınırlandırılmasına ilişkin yönetmelikleri de içermelidir.

GİRİŞ

Anadolu tarihin en eski balıkçılık ve pazarlama merkezlerinden biri iken ve sayısız teknik analiz, çalışma, rapor, öneri, plan ve düzenleme yapılmasına rağmen, Türk su ürünleri sektörünün bütüncül, gerçekçi ve kapsamlı olarak izlenebilirliği mümkün olmamıştır.

Sürdürülebilirlik, rekabetçilik, sektörel kalkınma ve adil paylaşım ilkelerinin yerine getirilebilmesi, sektör dayanıklılığının ve öngörülebilirliğinin arttırılması, yatırımların sağlıklı geri dönüşümünün hızlandırılması için gereksinim duyulan veri tabanlı Milli sektörel stratejilerin zamanında, yaygın ve doğrulanmış veri çeşitliliği olmadan kararlaştırılması ve uygulanması mümkün değildir.

Konuya sadece AB, OPY açışından karşılaştırma yaparak ve uyumun sağlanması için yapılması gerekenleri sıralayarak yaklaşmak; alışkanlıkların ve yanlış uygulamaların derinleşmesine, sosyo-ekonomik yapının bozulmasına, kayıt dışılığın ve haksız rekabetin artmasına, sonuçta sektörel sürdürülebilirlik riskinin artmasına mâni olamamaktadır.

Herhangi bir boşluk ve ihtiyaç analizinin başlangıcında yapılması gereken çok yönlü ve tarafsız GZFT ve sektörel sürdürülebilirlik analizleri olmalıdır. Bu analizlerin bileşenlerinin tespitinde ve değerlendirilmesinde de samimi ve birçok bakış açısını içinde barındırabilen, uygulanabilir, doğrulanabilir ve başarılı uygulamalardan destek alan bilgi, veri ve gözleme dayalı yaklaşımlar olmalıdır.

Öneriler doğrultusunda ve sektör paydaşları, sorumlular ve yetkililerin katkılarıyla, süreli ve bütçeli bir eylem planına bağlanmış, sektörün ve karar vericilerin desteğini almış bir sektörel sürdürülebilirlik ve kalkınma stratejisi planının yurt içinde ve dışında başarılı olmaması söz konusu değildir.

Sonuç olarak, Türk su ürünleri sektörünün sürdürülebilirliğinin garantisi olacak analiz, değerlendirme, öngörü ve önerilerin alt yapısını oluşturacak kapsamlı, gerçekçi, doğrulanmış verilerin neler olduğu, nasıl toplanacağı ve doğrulanacağı hususları bu analiz raporuyla değerlendirmeye sunulacaktır.

AB su ürünleri sektör yapılanması ve sürdürülebilirlik stratejilerine bir bakış

Avrupa Birliği Ortak Balıkçılık (Su Ürünleri) Politikaları, verimliliğin arttırılması; pazarların dengelenmesi; sağlıklı gıdaya erişim; tüketicilerin makul fiyatlarla su ürünlerine erişimi gibi hedeflerin sağlanması amacıyla 6 temel eksen üzerine oturtulmuştur;

1. Balıkçılık Yönetimi (Başlangıçta avcılık temelli 5 eksen; kurallar “Direktifler”, ortak avcılık alanlarındaki haklar “Toplam Avlanılmasına Müsaade edilen Miktar ve Kota dağılımı”, desteklemeler “EMFAF”, denetimler “EFCA”, örgütlenme ve katılım “Üretici Grupları, Danışma Kurulları”, Bilimsel araştırmalar ve tavsiyeler “STECF-JRC” )
2. Uluslararası Politikalar (Avcılık hakları, iş birliği, ticari kısıtlamalar vb.,)
3. Pazarlama ve Ticaret Politikaları (Ortak Pazar Yapılanması)
4. Politika Desteklemeleri (Avrupa Denizcilik, Balıkçılık ve Akuakültür Fonu, “CINEA” altında “EMFAF”,)
5. Akuakültür (Yetiştiricilik)
6. Paydaş Katılımı (Görüş Paylaşım Prosedürleri, Bölgesel Danışma Kurulları)

Görüldüğü gibi 1970 yılından beri, hemen hemen her 10 yılda bir, önce ilgililerin ve kamuoyunun görüşlerine açılarak mevcut ve olası koşullara uyumlu hale getirilen mevzuat, bir bütün olarak uygulandığı için çoğunlukla başarılı olabilmiştir.

Ortak politikaların temelinde; örgütlenme ve paydaş katılımı, sürdürülebilirlik stratejileri, bilimsel temellilik, veri toplama/değerlendirme ve paylaşım, kaynak yönetimi ve desteklemeler olduğu gerçeği devam ederken; mavi büyüme, teknoloji ve yenilik, rekabetçilik ve korumacılık, ekosistem yönetimi gibi kavramlar da son revizyon önerilerinde ön plana çıkmaktadır.

Bütüncül ekosistem yönetimi stratejileri doğrultusunda AB, gerçekçi sektör ve çevresel değerlendirme ve öngörülerin temelinde doğrulanmış veri akışının olduğu bilinci ile, “Veri Toplama Çerçeve Direktifi” doğrultusunda FARNET, EUMOFA, EMODNET gibi elektronik ortam araçlarını devreye sokmuştur.

Bölgesel Danışma Konseyleri ve Katılımcı/Birlikte Yönetim yaklaşımları ile temel paydaşların sektör bilgilerine ve gerçeklerine ulaşımın sağlanmasının yanında, kararlar ve uygulamalar aşamasında gereken iş birliği ve destek olanağına da kavuşulması sağlanmaya çalışılmaktadır.

Benzer şekilde, küçük ölçekli paydaşların ortak ticari ve sosyal faaliyetlerle kapasite ve etki artırımını sağlamada etkin mevcut Kooperatif yapılarının yanında, başta arz-talep dengesinin, fiyat istikrarının sağlanması ve iç denetim hedefi olmak üzere planlı üretimin ve “Ortak Piyasa Düzeni” nin temel araçlarından biri olan “Üretici Organizasyonları/ Teşkilatları ” da 1980 revizyonunda işlevsel olarak devreye sokulmuştur.

Türkiye su ürünleri sektör yapılanması ve veri toplama uygulamaları

Avrupa Birliği’nde, Avcılık ve Yetiştiricilik ayrı olmak üzere ve Kooperatiflerle beraber “Üretici Grupları” kavramını oluşturan yapılanmalara benzer şekilde Türkiye’de “Üretici Örgütleri” tanımıyla “Üretici Birlikleri” adı altında benzer örgütlenmeler mevcuttur.

Gerek Avrupa Birliği’nde ve gerek de Türkiye’de, aynı meslek üyeleri (balıkçı) arasında iş birliği, dayanışma, sosyal ve ekonomik hakların temini ve korunması, girdi maliyetlerinin azaltılması, ortak fiyat belirleme ve benzeri temel hedeflerle kurulu olan su ürünleri kooperatiflerine OPY kapsamında “Üretici Organizasyonları” tanımı ile gönüllü örgütlenmeler desteklenmiştir.

Sektörel kapsamda, arz talep dengelenmesi, taban fiyat teşkili ve korunması için; piyasadan geri çekme, depolama, işleme, fiyat farkı desteği gibi çeşitli enstrümanları kullanarak bu müdahaleleri gerçekleştirebilecek kapasiteye ve etki alanına sahip, su ürünleri yetiştiriciliği ve açık deniz, kıyı, yakın kıyı, trol, uluslararası filo gibi alt gruplara ayrılmış “Üretici Birlikleri’nin EAPO ya bağlı olarak kurulması ve çalışması 30 yıl boyunca 2018 yılına kadar EMFF ve üye devlet finansal desteklere erişimleri sağlanmıştır.

Kendilerine, kooperatiflere ve özel sektöre verilen hal kurma ve bölgesel danışma kurulu üyeliği gibi hakların yanında, üyelerinin kurallara uyumunun denetimi, ürün sınıflandırması, desteklerin ve kontrollerin koordinasyonu gibi sorumluluklarla da kurumsal denetim ve cezai müeyyideye tabi olmaları sağlanmıştır.

Mevcut durumda, bu örgütler, AB su ürünleri sektörünün ve kamuoyunun da desteği ile gerek yetki ve sorumluluklar ve gerek de altyapı, insan kaynağı, devam eden EMFAF fonları ve finansal imkanlarla piyasa dengelenmesi ve sürdürülebilirlik konularında etkin konumdadırlar.

Türkiye’de ise kooperatiflere rakip olmak gibi bir yanlış bir algı nedeniyle, sadece su ürünleri sektöründe değil diğer üretim sektörlerinde de 5200 sayılı kanunla kurulmuş “Üretici Birlikleri” mevzuat, yetki ve sorumluluk sıkıntıları yaşamakta, AB’de işleyen ve OPY’ nin temel taşlarından biri olan sürdürülebilirlik, uyum, planlama, desteklenme, sorumluluk ve veri paylaşımı gibi temel konularda Türkiye ve Su Ürünleri Sektörü yinelenen sıkıntı, eksik ve krizler yaşayabilmektedir.

Yine de, her ne kadar bu “Birlikler” kapsam ve işlem açısından AB muadili olmaktan uzak ise de 2000’li yıllardan itibaren çeşitli ürün ve sektör bazında örgütlenmeler gerçekleştirilmiş ancak yukarıda değinilen temel stratejik eksiklikler nedeni ile su ürünleri sektörü başta olmak üzere, Kooperatif ve Kooperatif Birlikleri ile uyum ve sorumluluk dağılımı, istikrarlı ve planlı üretim, ürün standartı ve derecelendirmesi, pazarlara erişim, gerçek ve eşzamanlı veri aktarımı ve tabi ki sürdürülebilirlik gereksinimlerinin karşılanması başta olmak üzere, temel konularda uyum ve denge sağlanamamıştır.

Bilindiği gibi su ürünleri verilerinin toplanması ve yayınlanması işlemi, diğer kamusal verilerin toplanması ve paylaşımı ile ilgili kanun ve yönetmelikler gereği, TUİK tarafından yapılmaktadır. Avcılık filosu ve yetiştiricilik tesislerinin sayısı, cinsi ve kapasiteleriyle ilgi bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığı, Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğü tarafından karşılanmakta, ihracat ve ithalata ilişkin veriler de Ticaret Bakanlığı ve DEİK tarafından, bölgesel ve il bazlı Oda ve İhracatçı birliklerinin de katkıları ile, sağlanmaktadır.

Anket usulü ve karşılaştırmalı doğrulama yöntemi ile toplanan, bilhassa avcılık ve ticaret ile ilgili su ürünleri verilerinin gerçekçiliği uzun yıllardan beri tartışma ve tereddüt konusu olmaktadır. Sektörün kendi paydaşlarının da ifade ettiği gibi, birçok neden ve gerekçe ile temel veriler yetkililerce paylaşılmamaktadır.

Başlıca nedenleri sıralamak gerekirse;

1. Bilgilerin nerede ve nasıl kullanılacağına ilişkin güvensizlik veya bilgi eksikliği
2. Gerçek faaliyet bilgilerini vermenin kişisel ve sektörel faydaları hususunda tereddütler
3. Bilgilerin doğrulanamayacağı veya denetlenemeyeceğine olan inanış
4. Bilhassa avcılık faaliyetlerine ilişkin paydaşların mercek altında olduklarına ve haksız yere suçlandıklarına ilişkin ön yargı
5. Vergiden kaçınma
6. Kurallara ve yönetmeliklere uygun olmadığı şeklinde değerlendirilebilecek faaliyetlerle ilgili bilgiyi vermekten kaçınma
7. Kayıt dışılık nedeniyle oluşmuş haksız rekabetten korunma
8. Meslek kaydı olmayan kişilerce yapılan avcılık ve ticari faaliyetlerin kayıt altına alınamaması
1. Faaliyet dışılık veya aykırılık olarak algılanılabilecek bilgiyi vermekten kaçınma
10. Ön ödeme, sezonluk veya geçici işçilik, primler ve çalışma saatlerinin bildirilmesi veya hesaplanması gibi sıkıntılar
11. Iskarta, satıştan geri çekme, zayiat gibi önemli miktarlara ulaşabilecek verilerin çeşitli nedenlerle beyan edilememesi
50. Son müşteri olan perakende ve/veya otel/restoran kesiminde yerleşik olan açık hesap sistemi
1000. Belli bir miktar (50 kg) altında avın kayıtlı olmaması kuralından kaynaklanan veri tutmama veya bildirmeme alışkanlığı
14. Kendi tükettiği veya ikram ettiği ürünlerde, bilhassa şahıs işletmeleri için beyan ve masraf gösterme imkânı olmaması
15. Beyan işleminin genellikle komisyoncu veya tüccar tarafından koordine edilmesi
16. Bilhassa şahıs ve aile işletmelerinde kurumsallaşmaya geçişin sağlanamamış olması
17. Ortaklıklarda dahi faaliyetlerin, gelir ve giderlere ait bilgi ve verilerin tutulmasına rağmen “gizli bilgi” olarak değerlendirilmesi
18. Gerçek bilgileri vermenin veya kayıt altına aldırmanın kendilerine zarar verebileceği önyargısı
19. Sektör paydaşlarının veya tepe oyuncularının baskısı ile oluşmuş standart beyanlara uyma eğilimi
20. Taze soğutulmuş balık toptan ve perakende satışta uygulanan ve KDV alacağı doğuran farklılıklar
21. Tüm avın beyan sistemine dahil olması durumunda, boy yasağında %15, arızi avda %5 olan sirküler kurallarına uyumun göz ardı edilip edilmeyeceği hususundaki eksiklik

AB’de 2015 yılında, istenmeyen, hedef veya kural dışı avın ölü halde denize geri bırakımının engellenmesi ve seçici avcılığı teşvik etmek amacıyla yürürlüğe konan “karaya çıkış zorunluluğu”, çoğu üye ülke için, bazı istisnalar ve geçiş dönemi hariç,  Ocak 2019 da yürürlüğe girmiştir. Ancak bu durum bile bazı avlanma metotlarında ve av türlerinde %50 ye vardığı öngörülen atık avın azaltılmasında çok fazla faydası olmamış ve hatta avcılığa bağlı veri paylaşımında da eksik beyanlara neden olmuştur. 

Bu nedenle, bilhassa ICES önderliğinde, paydaşların çeşitli avcılıktan bağımsız verilerin toplanmasında ve doğrulanmasında aktif görev alabilmeleri ile ilgili çalışmalar ve metodoloji hazırlıkları yürütülmektedir.

Unutulmamalıdır ki gerçek ve doğrulanabilir su ürünleri faaliyetleri ve ticareti ile ilgili bilgilere ulaşmak Dünya’nın her yerinde zordur ve başlıca destekleyici enstrümanlar teşvikler, primler, imtiyazlar, özel muafiyetler, desteklemeler, ciroya veya veri paylaşımına bağlı özel krediler ve hibeler, katılımcılık ve kayıtlılığın sağlayacağı faydalar olarak özetlenebilir.

Veri paylaşımının gerçekçi olmasını teşvik edici olması amacıyla yaygın olarak kullanılan araçlardan biri ortak kazanım ilkelerinin ön plana çıkarılmasıdır.

Bu ilkelerin en eski ve en güzel örneklerinden birisi tabi ki mikro ölçekli aynı meslek sahiplerinin, mesleki ve sosyal dayanışmanın yanında,  girdi maliyetlerinin düşürülmesi ve ortak pazarlık yapılabilecek miktarlara birlikte ulaşım amaçlı kurulmuş üretim ve ticaret kooperatifleridir.

Ancak bu tür örgütler, her ne kadar çok önemli bir sosyal ve çevresel sürdürülebilirlik örneği olma potansiyeline sahip olsalar da sürdürülebilirliğin temel ayaklarından biri olan ekonomik alanda arz-talep ve fiyat istikrarı gereksinimlerini karşılayabilecek kapasitelere ve etki alanlarına erişimde zorluklarla karşılaşabiliyorlar.

Bu tespitten hareketle uygulamaya konular strateji ve politikalar gereği, AB’de iç denetim ve takip mekanizmalarının başında üyelerinin faaliyetlerine ilişkin bilgi toplama, kontrol, müdahale, fiyat istikrarı görevi ve sorumluluğu verilmiş “Üretici Teşkilatları” yer almaktadır.

Veri akışı ve doğrulanması analizi

Ülkemizde ise, su ürünlerinde üretim ve ticaret verilerine ulaşım veya doğrulama amacı ile çeşitli üretici gruplarının devreye sokulması, bir plan ve program dahilinde uygulamaya konulabilir olarak düşünülmektedir.

Konuyla ilgili değerlendirilmeler sırasında göz önünde bulundurulması gerekebilecek bazı ön gereksinimler aşağıda değerlendirmeye sunulmuştur;

1. Veri toplama sistemine dahil edilecek üretici gruplarının tüzüklerinde tadilat gerektiren yetki ve sorumluluklarının uygulanabilmesi için gerekli mevzuat değişiklikleri
2. İş birliği yapılacak veya destek alınacak kamu kurumları ile detaylandırılmış anlaşma ve iş birliği protokolleri
3. İlgili örgütlerin gerekli durumlarda çalışma bölgeleri dışında da doğrulama amaçlı görevlendirilebilmesi için gerekli çoklu yönetmelikler
4. Resmi ve Üçüncü taraf kontrol ve denetim sisteminin ilgili örgüt sorumluluklarını da içerecek ve standart çeki listeleri dahilinde denetimlerini sağlayacak şekilde görevlendirilmesi
5. Yukarıdan aşağı desteklemelerin ve sahiplenmenin yanında, tabandan yukarı onaylanma ve katılımın sağlanması amaçlı etkin bilgilendirme, farkındalık ve teşvik mekanizmaları
6. Sertifikalandırılmış İnsan kaynağı
7. Altyapı ve Lojistik ihtiyaçları
8. Sektörel farkındalık, kabullenme ve iş birliği
1. Korumalı sabit ve gezici elektronik iletişim ve analiz sistemleri
10. Mevcut dijital takip, izleme ve kayıt sistemleri ile entegrasyon için gerekli yasal altyapı
11. Yetkili ve sorumlu kamu kurumları ve gerekirse kolluk kuvvetleri ile iş birliği ve destekleme altyapıları
50. Sisteme dahil olan örgütlerin, üyelerinin ve gönüllülerin çok-yönlü kazanımlarının ve avantajlarının önceden tespiti ve karşılanması için bütçe, tanıtım, bilgilendirme, pazarlama önceliği, muafiyetler ve benzeri teşvik edici ve farkındalık yaratıcı eylemlerin gerekliliklerinin sağlanması
1000. Mevcut alışılagelmiş sistemin unsurlarının değişime karşı doğal olarak gösterecekleri direncin ne şekilde yönetileceğinin tespiti
14. Herkesin faydasına olacak, olası zorluk, mağduriyet ve kayıpları telafi edecek, gerçek ve tüzel kişilerin sürdürülebilirliğinin korunacağı şekilde ve belirli bir süre içinde geçişin sağlanması için her türlü değerlendirme ve planın mevcudiyeti, karar verici ve uygulayıcıların desteği
15. Bilhassa açık hesap ve kayıt dışılığın yarattığı ortamın düzenli hale getirilebilmesi için gerekli, üretim ve faaliyetlere ilişkin kurallara uyum, sigorta, kredi ve vergi temel başlıklarında teşvik edici ve haksız rekabeti sağlayıcı tedbirlerin, sektör desteği ve iç denetimiyle devreye konulması için çok-yönlü planlama ve uygulamalar
16. Gerektiğinde Oda’lar ve Meclisler gibi çatı örgütlerinin, onların altyapılarının devreye sokulabilmesi için gerekli plan, anlaşma ve protokoller….

Örgütlerin nasıl, ne şekilde, hangi yetki, sorumluluk ve desteklerle veri toplama, iletme mekanizmasının içinde yer alacağı, 3. taraf doğrulamanın nasıl ve kim tarafından yapılacağı gibi temel hususlar, paydaşların görüşleri ve tavsiyeleri doğrultusunda, önce bir pilot uygulama ile denenmelidir.

Başlangıç olarak gerekli sertifikalı eğitim sonrasında, sorumluluk alan üretici gruplarının ilgili elemanları vasıtasıyla menşei belgesi tanzimin yanısıra, ürün kalite ve sınıflandırılması ekspertiz hizmetleri, dijital sistem kaydı, barkodlama, gerekirse ürünle ilgili fiziki ve biyolojik verilen toplanması ve kayıt işlemleri gibi ücretlendirilebilir hizmetleri sunmaları yönetmelikle gerekçelendirilebilir.

Tüm bu planlama ve uygulamalarda, veri güvenliğinin ve kaynaklarının gizliliğinin sağlanması, kademeli ve izlenebilir erişim izinlerinin tespiti, paylaşım çevreleri ve içerikler huşuları en başta tespit edilmeli ve yönetmeliklerle güvence altına alınmalıdır.

Unutulmamalıdır ki, su ürünleri sektöründe ürün girdi ve çıktılarının tespit ve takibi amaçlı “Değer Zincirleri” nin temeli mantıksal ürün akış çerçevelinde ürün ve fiyatlardaki farklılıkların gerçekçi tespitinden geçmektedir.

Kafesten, ağdan veya işleme hattından çıkan ürünün iç pazarda son tüketiciye ulaştırıldığı tezgah, market, büfe veya restoranlardaki izlenebilirlik sistemine dahil edilebilmesi için gerekli hukuki ve lojistik alt yapı, teşvik ve yaptırımlar ilgili kamu kurum ve kurumları başta olmak üzere sektörle beraber, ilerde ihraç pazarlarının getirebileceği “Yeşil Mutabakat” ve “Çevreye Duyarlılık”, “Sürdürülebilir Ürün” ve benzeri zorunluluklara uyum hazırlığı olacak şekilde, planlanması ve uygulanmaya geçilmesi sektörün sürdürülebilirliğinin sağlanması açısından da önemlidir.

Öneriler ve ön değerlendirmeler

Her ne kadar sektör ve piyasa verilerinin doğrulanması için ihracat rakamları, işlenmiş ürün verileri, hal ve karaya çıkış noktası rüsum belgeleri, tezgâh/büfe/restoran verileri değerlendirilebilir ise de, elektronik ürün izlenebilirliğinin sağlanması ve kontrolü temel ürün değer zinciri takip ve analiz gereksinimidir.

Sektörel paydaş ve uzmanların da katılımı ile, hangi verilerin ne şekilde ve ne amaçla toplanıp değerlendirileceğine karar verilmesi iyi örnek olarak önerilmekte ise de, başlangıç olarak “ekosistem yönetimi ve bütüncül sürdürülebilirlik” hedefiyle toplanabilecek ve değerlendirilecek verilere aşağıdaki örnekler verilebilinir.

“Hedef tür, Yan/Hedef dışı av, yabancı/istilacı türler, sürü kompozisyonu, indikatör tür verileri (örneğin; palamut, hamsi, aslan balığı vb.) , sosyo-ekonomik faaliyet sürekliliği, haksız rekabetin engellenmesi, kayıt-dışılık ve vergi kayıplarının engellenmesi vb.,”

Kafes, Tekne veya işleme hattının, Dünya’da da yaygınlaştığı şekilde, “Elektronik İzleme” sistemi içine dahil edilmesi, bir süre gönüllülük esaslı olarak pilot uygulamayla denenen sistemlerin uygulamaya katılanlara sağlayacağı sosyal ve ekonomik faydaların belirlenerek ön plana çıkarılması sonucu oluşturulan farkındalıkla, olgunluğa erişilince de yine aşamalı bir plan dahilde zorunlu hale getirilmesi ile mümkün olabilir.

Daha önce de belirtildiği gibi, ürün izlenebilirliğinin temel noktalarında biri olan elektronik mezat sisteminin oturulması da benzer bir stratejik eylem planı içinde değerlendirilebilir.

Elektronik mezat sisteminin tüm sektör paydaşlarının kabulü ve desteği ile ürün ve pazar izleme sistemine dahil edilebilmesi için kayıt altına alınmak ve veri paylaşımına gönüllü olarak katılımın sağlanması hususlarında sıralanan tespit ve gereksinimlerin haricinde göz önünde bulundurulmasında fayda görülen başlıca konular şöyle sıralanabilir;

• Özellikler kooperatif üyesi veya bireysel yakın kıyı / küçük ölçekli ve genelde avlarını direk olarak son tüketici, tezgâh veya restoranlara veren üreticiler için, sadece net günlük ürün bilgisinin ve pazarlanma kaydının tutularak ilgililere verilmesi şartına bağlı ve (örneğin brüt asgari ücretin 1.5 katını aşmayacak ve sigorta desteği verilecek şekilde) vergi ve beyanname mahrumiyeti getirilebilir
• İlk alım yapan tezgâh, restoran veya büfe gibi vergi mükellefi işletmelere ise ürünlerin net içerik ve özellik (Ortalama boy, ağırlık vb. gibi) bilgilerini içeren, balıkçının yeşil ruhsat bilgilerine ve imzasına haiz gider pusulası ile ve maliyet olarak ( örneğin günlük en yakın haldeki ortalama fiyatın üstünde %20’lik bir farkın da kabul edileceği şekilde) giderlere yansıtmasına olanak sağlanabilir
• Benzer şekilde, ilgili KDV farkının ilk üretici veya perakendeciden tahsil edilmeyeceği şeklinde bir Maliye ve Ticaret Bakanlığı genelgesi ile gerçek veri paylaşımı teşvik edilebilir,  en kolayı ise taze soğutulmuş, bütün veya temizlenip dondurulmuş ve hatta çiğ ambalajlanmış su ürünlerinde KDV’nin %1 olarak uygulanması olabilir
• Bu durumda tüm sektördeki girdilerde de izlenebilirlik ve gerçek veri kurallarına uyum ön şartı ve eksik beyanın cezalandırılması uygulaması ile KDV muafiyeti getirilmesi yerinde olabilir
• Bu şekilde küçük ölçekli balıkçılarımızın seyyanen kendilerine verilen desteklerin karşılığında, günlük kilo sınırlaması olmaksızın, veri paylaşım ağına katılımları da sağlanabilinir
• Hallerde ve karaya çıkış noktalarında ise, ön ödeme sisteminin resmi ciroya bağlı cazip koşullu sezona hazırlık kredileri ile üreticiye avantaj sağlayacak şekilde düzenlenmesi üreticinin elektronik mezat sayesinde kendi ürününün satışını takip edebilmesi açısından cazip olabilir
• Ön hazırlık olarak, geleneksel mezat sisteminin resmi temsilciler (örneğin, Belediye, Ticaret Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Üretici Örgütler, Hal Yönetimi gibi) tarafından ve kalite değerlendirme sistemi dahilinde, perakendeci, toptancı, komisyoncu/tüccar vb. arasında miktar, kapasite, destek ve muafiyet gibi farklılıklar göz önünde bulundurularak izlenebilirlik ve doğrulama amaçlı pilot belge ve kayıt uygulamaları yapılabilir
• Benzer şekilde ürün sahibi balıkçı, yetiştirici, üretici örgütü, tüccar vb., için de teşvik amaçlı farklı kademelendirme ve sertifikalandırma yapılandırmaları dahilinde belgeleme ve takip araçları devreye konulabilir.
• Kendi ürününü elektronik sistemde pazarlama kapasitesinde olan üreticiler için, belgesiz masraflar için, tayfa giderleri dahil, belli bir vergi indirimi uygulanırken, gerekli sınıflandırma, paketleme ve ambalajlama, buzlama veya şoklama/depolama, nakliye gibi lojistik ihtiyaçları avantajlı kredi ve desteklemelerle sağlanabilir, tayfaların asgari ücret üzerinden ferdi veya işveren sigorta prim ödemelerinde yarı yarıya Devlet katkısı desteği verilebilir
• Gerekirse bu tür altyapı ve desteklemelerin belli bir kapasitedeki üretici örgütü / grubu tarafından koordinasyonu; veri akışının sağlanması, ürün kalitesinin derecelendirilmesi, standartlara ve kurallara uyumunun ön kontrolü, arz/talep dengesinin ve sürdürülebilirliğin sağlanması için piyasa ve ürün müdahale imkanlarının sağlanması gibi ek hizmetlerin verilmesi karşılığında yapılabilir
• Bu durumda hizmetlerin üreticinin kabul edeceği miktar, oran ve etkinlikte olması ve kontrolü kamu yetkililerince sağlanırken, kapasitelerine göre ihtiyaç duyulacak altyapı ihtiyaçları ve operasyonel giderler başlangıçta, süreklilik sağlanana kadar, Kamu kaynaklarından karşılanmalıdır
• Aynı şekilde sorumluluk alacak üretici örgütü, hallerdeki yetkili komisyoncu veya tüccarlarla, üyelerinin üreteceği veya ürettiği ürünlerle ilgili ve ürün standart ve özelliklerine bağlı sözleşmeler de yapabilirler ve ilgili su ürünleri halinde sadece yönetimde ve hal içinde fiziki olarak yer almayıp, iş birliği ve ürün ve avcılık türü bazında ihtisaslaşarak kayıt altına alınmasında da etkin olabilirler( Metro örneği)
• Benzer altyapı, lojistik ve ürün değerlendirme, katma değerli ürün haline getirme, getirilmesine aracı olma ve geniş yurt içi, yurt dışı pazarlara erişim olanağına sahip komisyoncu veya tüccarların da “donatan” sıfatı da dahil kayıtların ve faaliyetlerin şeffaflığı ile kontrolüne onay vermeleri ve veri akış sistemine dahil olmaları durumunda, avantajlı kredi, teşvik ve hatta belli bir süre vergi indirimi de dahil desteklerden faydalandırılmaları düşünülmelidir
• Tüm bu durumlarda temel kural anlık, gerçek, doğrulanabilir, denetlenebilir veri akış sistemine dahil olma ön şartı, aykırı durumlarda da ceza ve yaptırımlar olmalıdır
• Bu şekilde erişim sağlanan ticari bilgilerin ne şekilde korunacağı, dahil olan gerçek ve tüzel kişi bilgilerinin kimlerle ve ne şekilde paylaşılabileceği, kimlerin ve ne aşamada sisteme erişimine izin verileceği, bilimsel ve balıkçılık yönetimi amaçlı bilgiler için de geçerli olacak şekilde, izlenebilirlik; hesap verebilirlik; öngörülebilirlik; şeffaflık gibi temel iyi yönetişim kuralları içinde olması kayıt ve garanti altına alınmalıdır
• Sektör temel paydaşlarının görüş ve önerileri ile desteklerinin sağlanması aşamasından sonra denemelerin kontrollü olarak başlatılması gerekli düzeltmelerin ve iyileştirmelerin yapılmasına olanak verecektir
• Sonuç olarak, tüm başlangıç ve geçiş olumsuzluklarının bertaraf edilmesi ve gerekirse telafi edilmesi için tedbir ve teşviklerle beraber, denetlenebilir ve hatta sektör tarafından iç denetime tabi olacak uygulamalara uyumsuzluk da mukabil yaptırım ve cezalara tabi olmalıdır…

Unutulmamalıdır ki, tüm yetkili ve sorumlu kurumlarla,  ilgililer ve sektör örgütleri ile eşgüdüm içinde götürülecek ön hazırlık ve istişare sonuçlarının kamuoyu ile ve çok yönlü gerekçeleri ile paylaşımı, gereken sahiplenme ve iç denetim mekanizmalarının oluşmasına katkı sağlayacaktır.

Benzer şekilde, yine başta gönüllülük esasına bağlı yerel veya kişisel uyumun çok yönlü avantajları, elektronik ve dijitalizasyon sistemleri ile uzaktan izleme, takip, karekod, markalama, menşei belgesi, mezat kayıt gibi hem haksız rekabeti önleyici hem de tüketiciye güven veren örneklerle ve tabi ki gözlem ve çapraz doğrulama ile sorumluluk alan üretici grupları vasıtasıyla ve sonrasında yetkili kuruluşlarca doğrulanıp teşvik edildiğinde, gerekli muafiyetler de sağlanırken, sürekli düzeltme faaliyetleri ile sistemin geçiş süreci tamamlanabilir.( AB ve ABD örnekleri, Elektronik Pazarlama Stratejileri)

Yeterli fonlar ve yönetmelikler, iş birliği ve katılım, sürdürülebilirlik ve hesap verilebilirlik, izlenebilirlik ve ön görülebilirlik, bilimsel temelli ve sosyal hassasiyetli ekosistem yönetimi temelli yaklaşım ve stratejiler doğal olarak ön gereksinimlerdir.

Son olarak ise, ticari veri harici, aktivite bazlı biyolojik, biyoçeşitlilik, ekosistem, ticari stokların durumu vb., gibi gerek balıkçılık ve gerek de balıkçılık dışı verileri doğrulayıcı nitelikte, gerek gözleme ve mevcut elektronik sistemlere bağlı ve gerek de av vasıtalarına ve mevcut veri toplama cihazlarına monte edilecek, veri toplanması ve paylaşımı metodolojisine üretici gruplarının dahil edilmesi ilgili eğitim, donanım ve teşviklerle sağlanırken, veri kaynağının gizliliğinin de örgütlerce güvence ve garanti altına alınması ve bu nedenle cezai takibe ve işleme alınmamaları sağlanabilir.

M.Binhan GANİOĞLU, Aralık 2021

Oluşum nedenlerinin içinde kurallara uygun balıkçılık faaliyetleri olmamasına rağmen, ekosistem dengelerinin tekrar oluşturulması amaçlı planlı ve özgün kurallara uygun çözümlerin parçası olabilecek avcılık sektörünün, böylesi bir tam veya kısmi yasaklama ile temel ve ikincil paydaşlarınca yaşanacak sıkıntıların tespiti, değerlendirilmesi ve yönetimi konusunda önerilerin gelmemesi ise düşündürücüdür.

Balıkçılık Yönetimi Profesyonellerinin dikkatini çekebilmek ve “Denetleyemediğini Yasakla” yaklaşımının sakıncalarının değerlendirileceği umuduyla çok kısaca birkaç temel tespiti kez daha kaleme alma ihtiyacı duydum.

 Öncelikle;

• Sektörel öneri, teklif, beyan, kural, karar ve benzeri her türlü söylem ve uygulama mutlaka doğrulanmış veriye dayalı, gerekçeleri ve sonuçları açık ve anlaşılır, sebep sonuç analizi yapılmış, geçiş süreleri ve uyum destekleri belirlenmiş, teşvik ve önleme metodolojisi ve denetim planlaması yapılmış, adil ve kapsayıcı, denge ve empati temelli, önyargı ve popülerlikten uzak olmalıdır.
• Kanunlar, yönetmelikler, genelgeler ve dahi tüm idari ve akademik yazışmalarda kullanılan terimler ve tanımlamalar mutlaka açık ve anlaşılır olmalıdır. (Balıkçı ve Balıkçılık ne kapsam ve anlamda, Su Ürünleri ne kapsam ve anlamda kullanılıyor gibi)
• Ekosistem Yönetimi, ilgili ortama etki eden tüm iç ve dış değişikliklerle ilgili bilgi, bütüncül veri ve değerlendirme temelli, etkin bir yönetişim metodudur. (Tabi ki çevrenin bütüncül yapısının korunması temel hedeflerden biri iken, hedef ilgili sektörel faaliyetlerin sürdürülebilirlik temelli yönetiminin planlanmasında ve izlenmesinde detaylı veri, değerlendirme ve öngörü temelli bütünselliğinin sağlanmasıdır)
• Sürdürülebilirlik, hedef sektörler için ve Ülkesel Devamlılık Stratejileri doğrultusunda, gelecekte de arttırılmış saygınlık, rekabetçilik ve refah düzeyinin sağlanması amacıyla doğru tespitler ve tedbirlerle yapılan temel paydaşlar ve uzmanlar katılımlı planlama ve uygulamalardır. (Bilhassa balıkçılık gibi çok yönlü stratejik sektörler için, sadece ekonomik büyüklük veya etkinlik üzerinden ayrımcı öncelikler tanımak, popülist söylemlere paye vermek, kısa vadeli ve sınırlı kararlar ve uygulamalar olmamalıdır, değildir)
• Paydaş, Sektör Temsilcisi, Uzman kişi ve örgüt tanımlama ve değerlendirmeleri uluslararası kabul görmüş normlara göre yapılmalı, yönetimin karar ve tasarrufları ile uyumlu olmaları bir tercih nedeni değil, yaygın, etkin, temsilciliği yapılan ilgili kesimlerin desteğini almış, ön yargı ve yönlendirmelerden arınmış, Milli ve sektörel ortak sürdürülebilir hedef ve uygulanabilir önerileri sunan kurumsal yapılara ve konuya hakim uzmanlara itibar edilmelidir. (Balıkçılık temel paydaşları balıkçılar, tacirler, halka arzı gerçekleştiren esnaf ve işletmeler iken; balıkçılık yönetimi paydaşları temel ve ikincil paydaşlar, uzman akademisyenler ve ilgili bürokrat ve teknokratlardır)
• ……………..

Görüldüğü gibi maalesef hala tanım ve yaklaşım olarak ortak zeminde mutabık kalınması gereken kavram, söylem, yaklaşım, değerlendirme ve uygulama bütünlüğüne erişememiş bir Balıkçılık (Avcılık ve Yetiştiricilik) Sanayi, İşleme, Toptan ve Perakende Ticaret, Hizmet ve Servis, Tedarik ve Yan Sanayii, Lojistik vb. Temel Sektörümüzün ve bağımlı olduğu doğal ve yönetimsel ekosistemin bir bütün olduğu noktasında görüş ve yaklaşım farklılıkları vardır.

Bu durum da, hala işlevsel / yetki ve sorumluluk almış sektörel örgütler, temel paydaş katılımlı ve sektörel destekli danışma kurulları, araştırma / veri / bilgi temelli ve yine sektör destekli bilimsel tavsiyeler, başta kıta sahanlığımız olmak üzere açık denizlerdeki her türlü hak ve hukuk temelli üretim ve işleme faaliyetlerimizin koordinasyonu, bütüncül ve stratejik sürdürülebilirlik, ekosistem yönetimi, iklim değişikliği uyum planlaması, inovasyon ve rekabetçilik, mavi büyüme ve döngüsel ekonomi, veri toplama / doğrulama / değerlendirme, risk analizi ve kriz yönetimi, orta ve uzun vadeli sektörel faaliyet ve alansal doğal kaynak paylaşımı planları vb. gibi temel konulardaki eksikliklerimiz sektörümüzü manipüle edilebilir ve olumsuzluklara karşı hassas hale getirmektedir.

İşte bu ve benzeri nedenlerle, balıkçılık yönetimi uzmanlarımızın, sorumlu ve yetkililerimizin bir an evvel sadece bir kısmının tespitini burada paylaştığım hususlarda yeniden değerlendirmede bulunmalarını, bilhassa son 5-6 yıldır sektörel faaliyetlerin planlanması ve yönetişimi açısından farklı bir değerlendirme metodolojisi olarak ortaya çıkan “Hasat Stratejileri” yaklaşım ve uygulamalarını da her türlü sucul ekosistem ve ilgili sektörleri içeren yönetişim planlama ve milli stratejilerinin içine dahil etmelerini temenni ederim.

Eminim ki, iyi ve farklı örneklerini başta AB olmak üzere Bütüncül Balıkçılık Yönetişimi Stratejisi ve Metodolojisini uygulayan ABD, Avustralya, Çin, Japonya, Norveç vb. gibi ülkelerde açıklıkla görebileceğimiz katılım, veri toplama / doğrulama ve izleme, müdahale ve uygulanabilir sürdürülebilirlik temelli kurallara uyum ve sistemsel stratejik metodolojilerin uygulanması Ülkemizde de yapılabilir.

Korkarım ki, tüm paydaşlar ve ilgililerin ortak hedef ve hareket belirleyememe, çıkar ve güç çatışmaları, uyumsuzluk, yasaklamalarla yönetim, parçalı ve kopuk karar ve uygulamalar, detaylarda boğulma, plansızlık ve keyfiyet, karar ve uygulama farklılıkları, sorumluluk almama, kurallara uymayan, suçlu gösterme ve ben / biz yaklaşımı vb. gibi temel zafiyet göstergelerinden kurtulamazsak, çok yakın zamanda, alt sektörlerine bakılmaksızın, çok stratejik bir endüstrimiz var olma mücadelesinin içine itilecektir.

M. Binhan Ganioğlu                                                          

11.2021 (Ankara)

Peki biz Doğasever Olta Balıkçıları ne yapıyoruz?

Tatlı Sularımız, insanoğlunun bilinçsizliği ve duyarsızlığı sebebiyle imdat çığlığı atıyor, tek tek kuruyup ölüyor…

Covid-19 denilen bir virüs yüzünden evlerimize tıkıldık kaldık. Tatlı sularımız yasadışı balık avcılığı yapan, ağcıların, elektroşokçuların istilası altındadır...

Bizler mışıl mışıl uyurken, gece gündüz yüzlerce yasadışı balık avı ihbar telefonu alan Federasyon Başkanlarımız, Dernek Başkanlarımız, sabahlara kadar uyumuyor. Yazık değil mi onların da aileleri, sosyal hayatları ve gündüz uykusuz gittikleri işleri yok mu?

Peki biz ne yapıyoruz? Klavye başında yazık demekten, kızmaktan başka ne yapıyoruz? Çözüme katkı sağlayacak, somut ve net hangi adımları atıyoruz?

Haydi balıkçı dostlar silkelenelim ve ayağa kalkalım. Balığımıza sahip çıkalım. Bu bizim asli görevimiz olmalıdır. Çünkü Amatör Olta Balıkçısı, her şeyden önce balık yakalayan değil, içinde bulunduğu doğayı, çevreyi ve canlılığı koruyan gönüllü neferlerdir.

Artık Birlik ve Beraberlik Zamanıdır…

Biz Amatör Olta Balıkçıları, her ne kadar kendi içimizde çeşitli konular ve durumlar itibari ile farklı fikir, görüş ve yöntemleri benimsemiş olsak da, konu çevre, doğa ve sürdürülebilirlik olduğunda, aramızdaki bütün görüş ve fikir ayrılıklarını bir kenara bırakır ve asli vazifemiz olan doğayı ve sucul hayatı korumak ve yaşatmak için el birliği ile harekete geçmesini biliriz.

Şimdi balık için, çevre için, tatlı sularımız için mücadele zamanı. Benim sesimden ne olacak demeyin. Herkes gayret gösterir ve elinden geleni yaparsa, el ele verip, tek yumruk olursak yasadışı balık avcılarını pes ettirebiliriz.

Zor şartlar altında yasadışı avcılıkla mücadele eden, ağ toplayan Tarım ve Orman Bakanlığımızın Yetkililerine ve sahada görevli personeline destek verelim, yardım edelim, moral verip takdir edelim.

Tatlı Su bölgelerimizde yasadışı balık avcılığına karşı Muhtar ve İhtiyar Heyetinin de en az Kolluk Kuvvetleri kadar sorumluluğu vardır. Bölgesindeki insanlara sorumluluğu olduğu kadar doğayı, göletleri içindeki sucul canlıları da korumak ve kollamakla mükelleftir.

Gittiğimiz tatlı suların çevresindeki Jandarmanın, Polis Karakolunun, Muhtarın (kimlerin ağ attığını aslında çok iyi biliyorlar), İhtiyar heyetinin telefonlarını öğrenelim ve önceden kayıt edelim. Böyle bir durumda herkesi seferber edelim. Ulaşamadınız mı, hemen anında sosyal mecrada, bölgeyi bildirip yayınlayın birlik olup yetkilileri harekete geçirelim. Gerekirse ağ atılan alana toplu olarak gidelim. (Ağ atan kişilerle asla tek başınıza diyoloğa girmemelisiniz) Bıktırana kadar pes ettirene kadar... Mücadele ise mücadele, dilekçe ise dilekçe… Şimdi birlik olma vaktidir.

Balık yoksa Balıkçı da yok, Gelecekte yok!

Haydi Sazancı, Turnacı, Alabalıkçı, Pandemi diye diye kısıldık kaldık. Tatlı Sularımızı düşman sarmış biz klavye başında...

Bizler Amatör Olta Balıkçılarıyız. Avcı ruhumuzdan dolayı, bizler hiç bir şeyden korkmayız. 2 tane çapulcu hırsız ağcıya mı meydanı bırakacağız? Adamlar artık göl kenarına konteyner koyacak kadar fütursuzca hareket ediyorlar.  Bu balıkları bir süre satın almayalım. Talep olmazsa arz da olmaz...

Biz büyük güçlü bir kitleyiz. Biz her şeyi başarabilecek güçteyiz. Biz karar verirsek bindiği gemiyi yakacak kadar da gözü kara insanlarız.

Biz Kadın Olta Balıkçıları 1 Haziran’dan itibaren Yasadışı Avcılara, ağcılara göz açtırmamaya kararlıyız. Bizler madem güvenli rekreasyonel alanlar olmadığı için balığa gidemiyoruz o zaman klavye başında nöbet tutarız. CİMER'e mi bildirilmesi gerekiyor? Telefonla baskı mı yapılması gerekiyor? İmza mı toplanması gerekiyor? Ne gerekiyorsa biz Amatör olta balıkçıları bunu yapmaya hazırız. Tek başına da kalsak yürüyüş ise yürüyüş, protesto ise protesto. Tuttuğumuz balığa bunu borçluyuz. Bu balıklar, bu doğa, bu tatlısular bize Atalarımızdan kaldı. Gelecek nesillere aktarabilmek için sahip çıkmalıyız…

Bizler balıkçıyız, bizler Amatör avcılarız, bizler AVM’lerde popüler kültürün esiri olamayız… Bizler pazar günleri sabah brunchlarında değil, göl kenarında bazlama arası peynir domatesle, kara çaydanlık tutkusu olan insanlarız.

Bundan sonra Tatlı Sularımızda...

Ağ YOK! Tırıvırı YOK! Elektroşok YOK! Zıpkın YOK! YOK!! YOK!!!

Tatlı sularımızda bundan sonra Balıklar, Kuşlar, Ördekler olacak…  Gelecek VAR olacak...

MÜCADELEMİZ; BALIĞI BİTİRENLERİN, ÇOCUKLARIDA BALIĞI GÖREBİLSİNLER MÜCADELESİDİR...

REKREASYONEL ALANLAR OLMADIĞI İÇİN ÖZGÜRCE BALIĞA GİDEMEYEN KADIN AMATÖR OLTA BALIKÇILARI...

#BalıkBitmesin

Özden AYDIN ŞİMŞEK

Üretimi kuluçkahanelerden sonra, karada beton havuzlarda, barajlarda ve denizlerde ağ kafeslerde yapılıyor. Bu yazımda da porsiyonluk alabalık üretimine hem alternatif olabilmek hem de uluslararası pazarda yer alabilmek adına son yıllarda hız kazanan kiloluk gökkuşağı alabalığından bahsetmek istiyorum size. Bilimsel ismiyle Oncorhynchus mykiss, ekranlarda veya sosyal medyada geçen adıyla Türk Somonu/Karadeniz Somonu...

Gökkuşağı alabalığı yetiştiricileri hem görünüş ve hem de lezzetinin tüketiciye daha iyi hitap etmesi adına belirli bir periyotta balıkları tatlı sudan denize transfer eder, 500g üstü balıkların hasatını denizde gerçekleştirirlerdi. Son yıllarda ise, gelişen teknoloji ile kullanılan balık yemlerinin kalitesi daha da artınca, ortaya gerek et kalitesi gerekse et rengi ile dünya pazarında Atlantik/Norveç somonu ile rekabet edebilen bir ürün ortaya çıkardılar. Üretimdeki bu başarı sonucunda bir kilo ve üzeri gökkuşağı alabalığı Türk somonu/Karadeniz somonu adıyla iç pazara, oradan da uluslararası pazarda adını yazdırdı. İç sularda da kiloluk gökkuşağı alabalığı/Türk somonu üretimi de böylelikle yaygınlaştı. Elazığ’dan Kahramanmaraş’a, Gaziantep’ten Muğla’ya kiloluk alabalık üreticilerini buradan saygıyla selamlıyorum. Ama denizde üretilen Türk somonunun tadı bir başka.

Denizde üretilen kiloluk gökkuşağı alabalığı/Türk somonu/Karadeniz somonu için en uygun yer olarak bol miktarda tatlı su girdisi nedeniyle düşük tuzluluğa sahip ve bir iç deniz konumunda olan Karadeniz, halihazırda su ürünleri avcılığı ile karakterize edilmesine rağmen, aslında kendisini besleyen pek çok akarsu sebebiyle yetiştiricilik açısından da uygun bir denizdir. Ülkemizdeki toplam avcılık üretiminin %74.8’i, toplam yetiştiricilik üretiminin de iç sularda %11.7, denizlerde %9.6’lık payını Karadeniz’de yapılan üretim oluşturuyor. Tarihçesi de çok ilginç. Karadeniz’de 1989 yılında denize kurulan ağ kafeslerde, Ar-Ge veya pilot üretim çalışmaları yapılmaksızın gökkuşağı alabalığı ve Norveç’ten gelen somon (Salmo salar) yetiştiriciliği ile ticari üretime başlanmıştır. 1991 yılında istatistiklere 1500 ton olarak yansıyan somon üretimi maalesef Karadeniz’in fiziko-kimyasal koşullarına uyum sağlayamamış, 1992 yılında 680 tona düşmüştür. O günkü şartlarda sektöre giren büyük firmaların beklentileri karşılanamadığından, Karadeniz’de kafes balıkçılığı uzun bir süre duraklama yaşamıştır.

Bilimsel araştırmalar ve gelişen teknoloji sonrasında bölgede (Sinop’tan Rize’ye kadar) kafes balıkçılığı tekrar aktif hale gelmiştir. Aslında Karadeniz’i bu kadar ön plana çıkarmamın en büyük nedenlerinden birini mevcut durumunun yanı sıra, su ürünleri üretimindeki potansiyelinin giderek artması oluşturuyor. Yıllar bazında değerlendirmeyi görmek isteyenler Bakanlık istatistiklerine bakabilir ama değinmeden geçemeyeceğim, 2019 yılında sadece Karadeniz’de 9700 tonluk toplam yetiştiricilik üretiminin 1500 tonu Sinop özelinde Türk somonu ile yapılarak Rusya ve Uzak Doğu ülkelerine ihraç edildiği belirtiliyor. Alanı biraz daha genişletirsek, Orta Karadeniz bölgesindeki mevcut olan ve yeni açılan yetiştiricilik alanları ile birlikte toplam kapasitenin arttırılarak 2023 yılı hedeflerinde %297 büyüme ile 50 bin ton/yıl üretim ve 250 milyon dolar ihracat olacağı ön görülüyor. Tabi bu büyümede toplam yetiştiricilik ürün miktarlarının artması ve dolayısıyla 11. Kalkınma Planı’nda hedeflenen “su ürünleri ihracatının arttırılması”nın da önemli etkisi olduğu kanaatindeyim.

Tüm bu yazılanların dışında, üretilen Türk somonunun Atlantik/Norveç somonu ile benzer et kalite değerlerine sahip olması, Türk somonunun kolay ve Atlantik/Norveç somonuna göre daha ucuza mal edilebilmesi yerli tüketiciler açısından oldukça büyük bir fırsat. İhracat fırsatı olmayan üreticilerinde yerli pazara ürün sunması veya sunulmasının teşviki ile de Ülkemiz balık tüketiminin artırtılmasına katkı sağlayacağı aşikardır. Dolayısıyla, su ürünleri tüketim alışkanlıklarının arttırılmasında, kültür balıkçılığının geliştirilmesinin de Türk Somonu üretiminin büyük rolü olacağı, yapılan tanıtım reklamları sayesinde kültür balıkçılığına duyulan ön yargı ile kültür balıkların tüketiciye pazarlanması gibi problemlerin de ortadan kaldırılacağı kanısındayım. Mayıs-Haziran aylarında Karadeniz’de hasatlar başlayacak. Yerli ve milli üretimimiz Türk Somonunun tadına bakmanızı tavsiye ederim. Sağlıcakla,

Dr. Dilara KAYA ÖZTÜRK

Kaynak:

Çoban, D., Demircan, M.D., Tosun, D.D. (Eds.) 2020. Marine Aquaculture in Turkey: Advancements and Management. Turkish Marine Research Foundation (TUDAV) Publication No: 59, İstanbul, Turkey, 430 p.

GEF Black Sea Enviromental Programme (1996). Marine Aquaculture in the Black Sea Region: Current Status and Development Options. UN Publications No:95, İstanbul, Turkey, 238p.

Kaya Öztürk, D., Baki, B., Öztürk, R., Karayücel, S., & Uzun Gören, G. (2019). Determination of growth performance, meat quality and colour attributes of large rainbow trout (Oncorhynchus mykiss) in the southern Black Sea coasts of Turkey. Aquaculture Research, 50(12), 3763-3775.

Su Ürünleri İstatistikleri, 2020. https://www.tarimorman.gov.tr/BSGM/Belgeler/Icerikler/Su%20%C3%9Cr%C3%BCnleri%20Veri%20ve%20D%C3%B6k%C3%BCmanlar%C4%B1/Su-%C3%9Cr%C3%BCnleri-%C4%B0statistikleri.pdf

Kadın olta balıkçılarının Balık Haber ve sosyal medya hesaplarımdan bana ulaşmak için çaba sarf etmeleri önemliydi. Bu çabalar tarafımdan asla kayıtsız kalmayacaktır.

Balık tutan veya tutmak isteyen hanımlar bu konuda kendilerine özel rekreasyon alanlarının yapılabilmesi için bu işin peşinin bırakılmamasını isterken, kendilerine düşen ne varsa hazır olduklarını söylüyorlardı. Cesaretli, hevesli ama bir o kadar da dertliydiler.

Derneklerimizin ve erkek balıkçılarımızın çağrıma kayıtsız kalmayarak sosyal medya hesaplarından paylaşım yapmaları; hanımların beylerden olta istemesi de ayrı bir mutluluk vericiydi.

Hep düşünürdüm… Beyler balığa kendileri gitmek isteyip kadınları bu alanlarda istemiyorlar; bu yüzden de eşlerine fırsat vermediklerini düşünüyordum. Fakat geri dönüşler gösteriyor ki erkek balıkçılarımız da bu konuya sıcak bakıyor ve destekliyor.

En ilginç anekdot da bir erkek amatör balıkçının mesajıydı. Yazınızda o kadar haklısınız ki; “biz erkekler olarak tatlı su kenarına gitmeye korktuğumuz halde, siz hanımları hiç düşünemiyorum” yazmış ve başından geçen olayı anlatmış.

İki arkadaş geceden balık tutmaya gitmişler, sabah balık tutmak için botla suya açılmışlar. Balıktan döndüklerinde arabalarının camları kırılmış ve eşyaları çalınmış. Avlak alanları yapılsın biz de gideriz diyordu. Bu da şunu gösteriyor ki; iç kesimlerdeki tatlı sularımız can ve mal güvenliği açısından hiç de tekin değil, o bölgelerimiz sahipsiz kalmış. Anlaşılıyor ki, avlak alanlarının yapılması sadece kadın balıkçılarımızın değil, erkek balıkçılarımızın da birçok sorununu ortadan kaldırabilecek. Yapılacak avlak alanları tatlı su bölgelerinin daha sıkı denetlenmesine ve sahip çıkılmasına sebep olacaktır.

Denizlerimizdeki kadın olta balıkçılarımıza gelindiğinde, hobilerini icra edebilmeleri için pek bir sorunlarının olmadığı anlaşılmaktadır. Şöyle ki; hemen hemen tüm sahil bölgeleri aydınlatılmış, çevrede sürekli insanlar bulunabilmekte yaşanacak herhangi bir kaza, taciz, saldırı vb. olumsuzluklara karşı çevresel faktörler onları koruyordu ve çok şanslılardı.

Tatlı sularımızdaki kadın balıkçılarımız ise denizlerdeki kadın balıkçılarımız kadar şanslı değiller. Kadın balıkçılarımız, etraflarında iyi örnekler olsun ya da olmasın, genel itibariyle olta balıkçılığına ilgi ve alakaları yüksek düzeyde ve kayıtsız değiller. Ancak ilgilerinin fiili olarak eyleme geçebilmesi için motive edilmeleri ve bu hobiyle buluşturulmaları gerekmektedir.

Peki neler yapılabilir?

Hemen hemen her şehirde Amatör Olta Balıkçılığı derneklerimiz var. Kadın olta balıkçılığının gelişimi için çaba sarf ettikleri de yadsınamaz. Fakat üye potansiyeline baktığımızda erkek üye sayısının ağırlıkta olduğunu görmekteyiz.

Sağ olsun bir dernek başkanımız da "suda % 50-50 olalım" diye temennide bulunmuş, peki o zaman Sayın Dernek Yöneticilerimiz, yönetim kadrolarınızdan başlayarak eşlerinizi derneklerinize üye yapın. Üye katılımlarında aile katılımına destek verin. Sadece kadın olta balıkçılığı konusunda değil, dernek sosyal faaliyetlerinde de etkin görev almalarını sağlayın. 

Ayrıca kadınlarımızın anaçlık duygusu sebebi ile çocuklarımızın geleceği şekillenirken balık, çevre ve doğa korumacılığını öğrenebilmesi adına kadın balıkçılarımıza ihtiyaç vardır. Bu sebepten kadınlarımıza bu platformlarda daha çok ve etkin görev verilmelidir, fırsat tanınmalıdır.

Halihazırda 3 tane Amatör Sportif Olta Balıkçılığı Federasyonlarımız ve bu Federasyonlarımız bünyesindeki derneklerimizle birlikte her yıl balık tutma yarışmaları düzenlemektedir. 

Yıllardır derneklerin düzenlediği balık tutma yarışmalarına katıldım ve hep erkek balıkçılara karşı yarıştım. Balık tutmak isteyen kadın olta balıkçısı pek yoktu, dolayısı ile yarışmalarda kadın kategorisine de gerek duyulmamıştı. Yapılan bu şenlik ve yarışmalara baktığımızda kamp alanlarında aile katılımının üst düzeyde olduğu görülmektedir. Fakat eline olta alıp balık tutan ya da tutmaya çalışan hanımları görememekteyiz. Kadınlarımızın bu hobiye ilgi alakalarını yükseltebilmek ve motive etmek adına kıyıda bir bölge tahsis edilip onlar içinde kategori açılabilir. Kadınlarımızın da katılabileceği kamp aktiviteleri düzenlenebilir. Derneklerimiz kadın balıkçılarımız için projeler üretmeli. Federasyonlarımız da uygulanabilirlik ve denetim noktasında derneklerimizi destekleyip yönlendirmelidirler.

Biz kadın olta balıkçıları, erkek balıkçılarımız gibi 150-200 km. yol gitmemeliyiz. Şehir merkezlerinde, ışıklandırması olan, sosyal imkanların bulunduğu, güvenlikli, herhangi bir tehlikeye açık olmayan, çocukları arkadaşları ile rahatça gidebilecekleri yerler oluşturulmalıdır. Bu tür rekreasyonel alanları kişi bazında yapmak maalesef mümkün değildir.

Goethe'nin söylediği gibi "Düşünmek kolay, yapmak zordur; Dünyada en güç olan şey de düşünüleni yapmaktır" bu konuda en çok, devletin ilgili birimleri ile birlikte, Belediyelerimiz, Federasyonlarımız ve sivil toplum kuruluşlarımızın kadın balıkçılığını desteklemesine ihtiyaç vardır.

Gelelim sosyal mecradaki balıkçılık sayfa ve gruplarına…

Kadın olta balıkçılarının sosyal mecradaki balıkçılık gruplarına katılmaya ihtiyacı var. Nasıl av yapılır, ne tür malzeme kullanılır, nerede avlanılır konusunda en güzel ve güncel bilgiyi alabileceği platformlar sayfa ve gruplardır.

Sosyal Mecralardaki grup yöneticileri; biz önem veriyoruz ama kadın olta balıkçıları gruplarımıza üye olmuyor diyorsunuz…

Yönetici Beyler...

Tabii ki hanımlar gruplarınıza katılmaz. Grup profilinize bakmak bile kadın balıkçıları rahatsız edebiliyor. Sayfa profilinizde kullandığınız balık tutan kadın resmi bile o gruba katılmamak için etken sebep. Erkek üye sayınız çoğalsın diye kadın fotoğrafını obje olarak kullanıyorsunuz. Gruplarda yazışma kültürü iyice basitleşmiş, lakayt yazılar, argo sözcükler, diyaloglar… Hiçbir kadın balıkçının aranıza katılabileceği düzeyde değil. Bazı gruplara üyeyim, birçoğunu da tanıyorum. Çok güzel bir av yapılmış, muhteşem bir balık yakalanmış, tebrik yorumu yapmayı bırakın beğeni bile yapmaya çekiniyoruz. Evet sayın grup yöneticileri aramıza katılın demek yetmiyor. Gruplarınızda kadın balıkçıların yer alabilmesi için her şeyden önce grup kurallarının daha sıkı kontrol edilip, kuralların kişilere göre işletilmemesi, grubun yönetim tarafından sürekli kontrol edilerek denetlenmesi ve daha ciddi saygın platformlar olmak için gayret gösterilmesi gerekmektedir.

21.yüzyılda söylemlerle uğraşmak yerine icraata geçilmesi gerekmektedir.

Su kenarlarımız 1-2 arabanın durduğu, birkaç kişinin kafa çektiği yerler olmamalıdır. Küçük tesislerin, kamp alanlarının olduğu, botlarımızı bağlayabileceğimiz, iskelelerin bulunduğu, bekçisiyle, büfesiyle, lavabolarıyla her bölgede küçük küçük avlak alanlarının yapılması ütopya olmamalıdır. Kadın olta balıkçılığının geleceği tamamen beylerin inisiyatifine bırakılmamalıdır. 

Biz kadın balıkçılar, bir araya geldiğimizde nasıl, nereye, kiminle gideceğimizi düşünmek yerine; yemli mi, yemsiz mi, spinning, jigging, lrf tekniği ile mi yoksa kadınlara çok yakıştığını düşündüğüm müthiş estetik duran Fly fishing disiplinini mi tercih edelim diye konuşmamız gerekmektedir.

Balık tutmak isteyen kadın olta balıkçısı hanımlar, bu mücadelede sesimizin daha güçlü çıkabilmesi için en yakınınızdaki amatör balıkçı derneklerine, kulüplere müracaat edip üye olun ki daha güvenli bir çatı altında bir araya gelelim.

Balık tutmak için eğitim almaya akademik kariyer yapmaya ihtiyacınız yok. Sadece bir olta edinmeniz ve denemeniz gerekmektedir.

Denizlerimizdeki kadın olta balıkçısı hanımlar, tatlı sularımızda sizler gibi bu hobiyi icra etmek isteyen yüzlerce hanım var. Bölgesel şartlardan balığa gidemeyen hemcinslerinizin en çok sizin desteğinize ihtiyacı var.

Sayın Beyler…

Bir hareket başlatalım ve bu hareketi kadınlar başlatmış olmasın. Federasyonlarımızla, Derneklerimizle, Gruplarımızla, deniz ve tatlı sularımızdaki amatör balıkçılarımızla hep birlikte bir kolektif kültür inşa edelim. Yarın birer birer rekreasyonel alanlar yapıldığında eşinizin çocuğunuzun gözlerinde mutluluk ışığını gördüğünüzde bu kültürde benim de desteğim vardı demek için birlikte hareket edelim.

Biz ses veriyoruz bizi duyun...

Biz kadın olta balıkçıları kararlıyız ve her geçen gün artarak çoğalacağız. Kabul edilmesi gerekir ki artık bu sularda bizler de varız.

Evet, "kadınlara açık çağrıma" ses veren kadın olta balıkçıları… Hak verilmez alınır, bu hakkın bizlere verilmesi ve şehir merkezlerinde güven içerisinde, özgürce hobimizi icra edebileceğimiz alanlar yapılana kadar hep birlikte el ele mücadele edeceğiz.

Bizler Kadın Olta Balıkçılarıyız ve bu sularda artık bizler de varız...

#Balık Bitmesin

Özden AYDIN ŞİMŞEK

M. Binhan Ganioğlu, Ankara

Kim ne derse, hangi sistem ve yapıya benzetmeye veya uydurmaya çalışırsa çalışsın, Türk Su Ürünleri Sektörü; bu temel ve kadim üretim toplumunun bağımlı olduğu ekosistemler ve de yönetişim yapısı son derece özgündür.

Su Ürünleri (Sucul Canlı Kaynaklar) avcılığı ve yetiştiriciliği hususunda Yetkili ve Sorumlu Kamu Kurumunun, her ne kadar görünürde Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğü (BSGM) olduğu konusunda oldukça kabul gören bir fikir birliği olsa da Temel Paydaşların ve sektör kanaat önderlerinin kim, kimler veya hangi kurumsal ve örgütsel yapılar olduğu konusunda tanım ve kapsam karmaşası olduğu da bir gerçektir.

Maalesef, bu kavram, tanım, hak ve yetki karmaşasının, diğer birçok eksiği ve yanlışı ile 48 yıl sonra, bir nevi “ben yaptım oldu mantığı ile” yenilenen temel 1380 sayılı kanunun tanımlar dahil yaşamsal hükümlerinde de devam ettirildiği gözlemlenmektedir.

Bu tanım karmaşasına bir de nerdeyse tüm sektör bileşenlerinde eksikliği hissedilen öngörü, tedbir alma, planlama, uyum, uygulama, bilgilendirme, mağduriyet giderme, katılımcı yönetişim, kapsayıcı ve kapsamlı, stratejik ve milli, sektörel ve ekosistem temelli sürdürülebilirlik, veri tabanlı, tarafsız, yönlendirme ve baskı olmadan karar alma ve uygulama ; ve tabi ki yönetişim kavramının temelini oluşturan şeffaflık, hesap verebilirlik, adalet, öngörülebilirlik gibi tarafsızlığın ve sosyal, bilimsel, çevresel, idari, adil ve sürdürülebilir yönetimin uluslararası kabul gören ve uygulanan ilkelerinin gereğince ve yeterince sağlanamaması eklendiğinde, işte size “Türk tipi Su Ürünleri” sektörü.

Genel olarak, sistemli ve kurallı yönetim biliminin temelinde Bilgi, Güven ve Adalet kavramlarının olduğunu tekrarlamaya gerek olmasa da eğer paydaşlar veya yönetim sac ayağının diğer unsurları olan akademi ve kamu (karar vericiler ve uygulayıcılar), arasında itirazlar, şikayetler, yorum ve öneri farklılıkları, güç çatışmaları, kişisel veya sektörel menfaat suçlamaları mevcutsa bir şeyler yolunda gitmiyor demektir.

Yine, eğer çok bağıranın, çok konuşanın, çok gücü olanın, çok yetkisi olanın dediği kabul görüyor veya bireysel konumunu korumanın veya konumunu daha üste çıkarmak için uğraşmanın çoğunluk, sektör ve ülke menfaatlerinin önüne geçtiği gibi şikayetler her ortamda karşılıklı ve çeşitlendirilerek dillendirilir hale geldiyse sıkıntı var demektir.

Gerçeklerden ve doğrulardan uzaklaşılır hale gelindiyse; sektörel bütünlük, paydaşlar ve ekosistem faydalanıcıları arasında uyum, iş birliği ve karşılıklı anlayış eksikliği bariz halde ise; adam ve grup kayırmaları veya dışlanmaları şikâyet konusu oluyorsa, bilgi eksikliği, kirliliği ve önyargılılığın önüne geçilemiyorsa, sürdürülebilirlik ve temsil edilebilirlik risk altında görülüyorsa problem var demektir.

Diğer taraftan, asıl hayret ve saygıya şayan olan ise; tamamen bireysel azim ve çabayla rızkını çıkarmaya ve yaşamını sürdürmeye, sesini duyurmaya çabalayan bir balıkçı meslek grubu, Filo büyüklüğü, av vasıtası sayısı ve avlanma kapasitesi ile coğrafyamızın  ileri gelen balıkçılık ülkelerinden birisi, yetiştiricilik alanında ise açık ara lider konumunda bir ülke, uluslararası pazarlarda ve mecralarda ticari faaliyetlerini zirveye taşıyan avcılık ve yetiştiricilik firmaları, uluslararası standartlarda sucul ekosistemlerimizin zenginliğini ve bereketini sanayi ürününe dönüştüren fabrikalarımız, tüm bireylerimizin sağlıklı beslenmesi ve gelişimi için lojistik, ürün ve hizmet ağını genişleten tüccar ve işletmecilerimiz, bilimsel araştırma, tespit, eser ve çalışmaları ile uluslararası saygınlığı ziyadesi ile hak eden akademisyenlerimiz, görevini hala layığı ile yapmayı düstur edinmiş ve bu sorumluluğun bilincinde olan her seviyedeki ve birimdeki kamu personeli, diplomasının hakkını vermeye çabalayan ilgili meslek sahibi mezunlarımız, ülkemize döviz kazandırmaya devam eden ihracatçılarımız ve hala denize ve bereketine saygı ve hassasiyetle yaklaşan eline olta alan veya balık ekmekle mutlu olan bir asil milletin varlığıdır.

İşte asıl araştırılması ve üzerinde düşünülmesi gereken, ulusal ve uluslararası pazarlarda mevcut olan belirsizlik, haksız rekabet ve uygulama ortamında bu sektörel gelişmenin, devam eden yatırım ve girişimlerin nasıl gerçekleşebildiğidir.

Yukarıda sınırlı olarak bahsedilen bireysel çaba ve başarıların koordineli, örgütlü, samimi, adil, ülkemizin ve sektörümüzün özgün yapısına uygun olarak uyumlandırılmış uluslararası sürdürülebilirlik ve yönetişim norm, kural ve uygulamaların mevcudiyeti ile gelebileceği sağlam, saygın ve hak edilmiş konum mutlaka değerlendirilmelidir.

Meslek ve sektör örgütlerinin kurumsal yönetişim kuralları doğrultusunda bağımsız ve kapsayıcı yapıya kavuşturulup, üyelerince tam ve katılımcı olarak desteklenip, kuruluş amaçlarının ve temsil ettikleri üyelerinin, alt sektörlerin ve ikincil paydaşların beklentilerinin bilincinde olarak faaliyet göstermeleri muhakkak ki arzulanan durumdur.

Bu amaca uygun yetki ve sorumluluklarla da donatılan yarı resmi temsilci örgütlerin, gerek seçilmiş yöneticileri ve gerek de temel muhatap olan uygulayıcılar ve karar vericiler tarafından da bu bireysellikten uzak olması elzem sorumluluğu ve temsil yetkisi kabul gördüğünde, temel su ürünleri ve ilgili sektörlerimizin sağlam temelli gelişimi ve sürdürülebilirlik kurallarına uyumu konusunda öncü ve örnek konumundaki ülkelere liderlik yapabilme kapasitemiz göz ardı edilmemelidir.

Bu şekilde örgütlenmiş ve katılımcı, kurumsal yönetişim kurallarını özümsemiş meslek ve sektör temsilcileri; sorumlu ve yetkili kamusal makamlarca yönlendirilen veya yönetilen yapılar olarak değil de yönetim, planlama ve uygulama aşamalarında sektörel sürdürülebilirliğin garantisi olan milli ve sektörel değerlerimiz olarak görülüp, gücümüze güç katmak üzere değerlendirildiğinde neler başarılabileceğimiz görülebilmelidir.

Bu durumda, acaba mevcut örgütlerin ve kurulların amaç, kapsam, yetki ve sorumlulukları, hukuki ve idari yapıları ve insan kaynakları, sürdürülebilirlik ve risk yönetim ortamları, karar alma, işleyiş ve uygulama metotları vb. tekrar gerek yöneticiler ve üyeler ve gerek de ilgili kamu kurum ve kuruluşlarınca gözden geçirilerek, hak ettikleri, sektör ve ülke menfaatleri ile uyumlu kurumsal ve etkin yapıya kavuşturulmalı mıdır, yoksa…

Sizce de bu hususların bilgili ve ilgili herkes tarafından tartışılmasının zamanı gelmemiş midir?

M.Binhan GANİOĞLU

Derinin fonksiyonları nelerdir?

Derimiz vücudumuz için çok önemli bir bariyerdir, sıvı ve mineral kaybını engeller, fiziksel ve kimyasal zararlı etkenlere karşı vücudumuzu korur. Bağışıklık sisteminin bir parçasıdır, deri bütünlüğü korunduğu sürece mikroplar vücuda derimiz üzerinden giremez. Vücut ısısını ve kan basıncını düzenler. Ultraviyole etkisiyle D vitaminini sentezler. Aynı zamanda melanin pigmenti sentezleyerek vücudu güneş ışınlarına karşı korur. Duyu organı olarak görev yapar. Dokunma, basınç, sıcak, soğuk ve acı duyularını alır. Gaz alışverişi yaparak solunuma çok az da olsa yardımcıdır. Terleme ile boşaltıma da katkı sağlar. Terleme fonksiyonu suyla birlikte tuz, üre gibi bazı maddelerin vücuttan uzaklaştırılmasını sağlar.

Sağlıklı bir cilde sahip olmak için neler yapmalıyız?

Sağlıklı beslenme:

Derimizin de tüm organlarımızın olduğu gibi sağlıklı beslenmeye ihtiyacı vardır. Protein, vitamin ve minerallerden zengin beslenmek, karbonhidrat, şeker ve doymuş yağlardan mümkün olduğunca uzak durmak gerekir. Yetişkin bir insan günlük 2-2.5 lt su tüketmelidir. Özellikle antioksidan gıdaların tüketilmesi bizi hastalıklardan koruduğu gibi yaşlanmayı da geciktirir.

Burada parantez açarak bir uyarıda bulunmak isterim. Bazı bitkisel ürünlerin belli hastalıklara iyi geldiği bilinse de hiç bir ürün, bitkisel dahi olsa, fazla tüketilmemelidir. Aksi halde karaciğerimizde kalıcı bazen ölüme kadar giden hasarlar oluşabilir.

Doğru cilt bakımı:

Deri bakımı cilt tipine, mevsime ve yaşa göre değişir. Özellikle kış aylarında soğuk hava ve düşük nem nedeniyle cildimiz kurur, sedef ve egzama gibi hastalıklarda artış görülür. Banyo süresini uzun tutmak, çok sıcak suyla banyo yapmak derinin yapısını bozar ve kurutur. Kuruluk yaşayan kişiler özellikle banyo sonrası kurulanmadan hemen sonra cildi nemlendirmelidir, böylece nem cilde hapsedilir.

Cilt temizliği için su yeterli değildir. Cildin yapısına göre uygun temizleyiciler seçilmelidir. Özellikle yüz bölgesi için ürün seçerken bir dermatoloji uzmanından yardım almak gerekebilir. Örneğin cildiniz yağlı ise ve içinde yağ içeren, gözenekleri tıkayan bir temizleyici seçerseniz yüzünüzde sivilce çıkışı olabilir. Tam tersi çok kuru bir cilde sahipseniz ve deterjan etkisi yüksek olan temizleyiciler kullanırsanız cildiniz iyice kurur, deri bariyeri bozulur ve cilt enfeksiyona ve egzamaya yatkın hale gelir. Göz çevresi ve makyaj temizliği ise genel yüz temizliğinden biraz farklıdır. Aşırı yağlı ürünler kullanmak göz çevresindeki yağ bezelerini artırır. Göz çevresi arındırıldıktan sonra mutlaka uygun ürünlerle nelendirilmelidir.

Burada sıkça yapılan hatalardan birisine de değinmeden geçmeyelim. Bebekler için üretilen ürünler sanılanın aksine erişkinlerde için pek uygun değildir. Çünkü yetişkinlerin cilt pH’sı çocuk ve bebeklerinkinden farklıdır. Yetişkin insanda derinin üst tabakası olan epidermisin pH değeri 5.5’tir. Ancak yenidoğan bebeğin cilt üzeri asit mantosu henüz oluşmadığı için cilt pH değeri nötrdür.

Ülkemizde insanlarımız evde doğal ürünlerle bakım yapmayı sevmektedir. Bu bakımlar için sağlıksız demek yanlış olur. Ancak bu bakım ve maskeleri cilt tipine uygun ürünlerle yapmak gerekir. Kuru ciltlere limon, sirke gibi asit içerikli ürünler, maskeler uygulanmamalıdır, aksi halde cildi aşırı kurutup alerjiye yol açabilir. Sivilceye eğilimli yağlı cildi olanlar ise yağlı ürünlerden, maskelerden uzak durmalıdır. Ayrıca bir ürünün doğal, bitkisel olması alerji yapmayacağı anlamına gelmez. Bu yaygın ve yanlış bir inançtır.

Kış aylarında nelere dikkat etmeliyiz?

İçinde bulunduğumuz kış aylarında özellikle ellerimiz ve dudaklarımız normale göre oldukça fazla kurur. Soğuğun yanında bazı asitli gıdalar, baharatlar, diş macunları dudaklardaki kuruluğu bazen egzamaya kadar çevirmektedir. Dudakları sık sık nemlendirmenin yanında bu ürünleri dikkatli kullanarak önlem alınabilir.  Geçirdiğimiz bu zor günlerde, COVID-19 pandemisi nedeniyle artan dezenfektan kullanımı, ellerin sık sık yıkanması bize başvuran el egzama olgularını artırmıştır. Soğuk havada çalışanlarda, özellikle balıkçılarımızda bu şikayetler normal popülasyona göre fazla görülmektedir. Peki nasıl önlemler almalıyız? Öncelikle en önemlisi hastalık oluşmadan önlemler almaktır. Suya sabuna erişebildiğimiz sürece dezenfektan kullanımı yerine su sabun kullanımı tercih edilmelidir. Sıvı sabunlar yerine beyaz katkısız kalıp sabunlar tercih edilmeli, eller mutlaka hemen kurulanıp nemlendirilmelidir. Nemlendirme için pahalı ürünler almak şart değildir. Vazelin ve zeytinyağı gibi doğal yağlar da kullanılabilir. Tüm bunlara rağmen egzama oluştuysa enfeksiyon gibi ikincil hastalıklar gelişmeden dermatoloji uzmanına başvurmayı ihmal etmeyiniz.

Kış için balıkçılamıza öneriler

İster iş, ister hobi olarak olsun, bu soğuk günlerde balık tutmanın yaz aylarına göre daha meşakkatli olduğu bir gerçek. Soğuk, rüzgar ve kar. Hepsinin cildimize ayrı ayrı olumsuz etkileri mevcut. Ama bu olumsuz etkileri ufak ve basit önlemlerle bertaraf edebiliriz. Soğuk ve rüzgardan fiziksel olarak korunmak en önemlisidir. Ayrıca açıkta kalan cilt bölgelerine bariyer etkisi yüksek yoğun nemlendiriciler sürmek cildimizi bu olumsuz etkilere karşı korur. Besleyici yoğun kozmetik ürünlere erişelemese bile saf vazelin bariyer krem olarak kullanılabilir. Soğuk suyla temas en aza indirilmeli, suyla temas sonrası mutlaka cilt kurulanmalı ve tekrar nemlendirilmelidir. Cildi temizlemek için deterjan etkisi yüksek temizleyiciler yerine boya içermeyen yumuşak sabunlar tercih edilmelidir. Soğuğa maruziyet sonrası aşırı sıcak su kullanmak cilde zarar verir. Karlı havalarda cildin tıpkı yaz aylarındaki gibi güneşe maruz kaldığı unutulmamalı, karlı günlerde açıkta kalan deri bölgelerine güneşten koruyucu sürülmelidir.

Sağlıklı günler dilerim.  

Dr. Ülkü Özkaya

Ben; Yalova Altın Balık'ın sahibi Erdinç Erkorkmaz

Benim yaşım 72 

Ben on yaşından beri balıkçılıkla uğraşmaktayım.  

1983 yılından itibaren 25 yıl boyunca Avrupa'ya balık ihraç etmiş bir esnafım.  

Azap Kapı Balık hali, Kumkapı balık hali dahil hep balık işi ile uğraşmış bir esnafım. 

Kul oğulları, Fat oğulları, Necip oğulları, Torlaklar, Zamkinoslar, Zavel reisler hepsi beni iyi tanırlar. 

Karadeniz Balıkçılık Kerim başat kabzımallar ile ortakçılık yapmış biriyim. 

1994 yılında rahmetli Adnan Kahveci sayesinde bu yasakları koyduk ama bu yasakları tatbik edemedik. 

Çünkü ve ne yazık ki, su ürünlerinde kifayetsiz ve bilgisiz insanlar bu yasaklara hep göz yumdular.

Birde en büyük suç gırgırcıda... 

Biliyorsunuz o minnacık Çinekopu, Hamsiyi, Uskumruyu,  İstavriti, Orkinosu, Palamutu onbinlerce kasalar halinde tutmadınız mı? 

Tuttuklarınızın yarısını sattınız, satamadıklarınızın yarısını da denize döktünüz. 

Sivri Ada'nın arkasındaki orkinosları tutmak için, 500 kulaç derinliğinde özel orkinos ağı yapmadınız mı? 

Bir de; orkinoslar ağları delmesin diye dinamit atmadınız mı? 

Sonar radarlarına milyonlarca para verip, denizdeki balığımızı Norveç'e Ege'ye Akdeniz'e kaçırmadık mı?

3000 Vatlık ampulleri yakıp o zavallı balıkları kör etmediniz mi? 

Trollerle denizin dibinde adeta çift sürmediniz mi? 

Bunları yaparken, bu günlerinizi hiç düşünmediniz...

Zamkinos 3000 kasa Çinekop yakalamış, ben niye yakalayamıyorum diye rekabet yapmadınız mı? 

Sonunda geldiniz zurnanın zırt dediği yere... 

Sizler hakikaten zavallısınız... 

Saruhan kardeşin belirttiği gibi, bundan sonra, geçmişte yaptıklarınızın vebalini ödeyeceksiniz...

Geçmişte tüm uyarılarımızı dinlemeyip, yaptıklarınızın bedelini, Tanrı'nın gazabına uğrayarak hepiniz birer birer iflas ederek ödeyeceksiniz... 

Bana ister kızın, isterseniz dost acı ama doğruyu söyler deyin...

Bu durumun bir gün bu noktaya geleceğine dair 1990 yılından beri feryat ediyorum... 

"Yapmayın bu tam bir katliamdır" dedim ve ilaveten de, Marmara Üniversitesi su ürünlerine senelerce bu konuları anlatan dilekçeler yazdım...

Bu şekilde devam ederseniz, bu yaptıklarınız gelecekte torunlarımıza bela olacak dedim ama kendimi bir türlü dinletemedim...

Şimdi yaptıklarınızın bedelini ödeme zamanı geldi ve Allah'ın gazabından hiç biriniz kurtulamayacaksınız ve bunun bedelini hepiniz iflas ederek ödeyeceksiniz... 

Bu ayın başında balık yasağı bitiyor ama hiç farketmez çünkü, ne Palamut, ne Lüfer, ne İstavrit var!

Sadece çok az bir miktarda hamsi var ki, oda zaten on günde biter ve kimsenin dişinin kovuğuna bile yetmez...

Bazılarınız, balıkçılığın "B" sinden bile anlamadığınız halde, çay bahçelerinizi, fındık bahçelerinizi satıp, gırgır motorları aldınız ve balıkçı oldunuz...

Hiç biriniz ne denizden, nede balıktan anlamıyor olmamızın sonucunda, geldiğimiz nokta tamda budur... 

Balıksız Denizlerimiz...

Avrupa'da, Japonya'da balıkçılık ünüversitesini bitirmeyen hiç kimse balıkçı olamıyorken, bizde ne yazık ki çoban da, ormancı da balıkçı oldu...

Bu nedenle, işte hep birlikte yaratmış oduğumuz felaket...

Ancak; hala iş işten geçmedi...

Bana iki sene yetki verilsin, bu konunun düzeltilmesi için bana destek verilsin, bu felaketi 2-3 yıl içinde düzelteceğim...

Herkesin iyiliği için zamanımı, enerjimi harcayacağım ve bunun karşılığında da tek bir kuruş dahi istemiyorum...

Sizin yıllarca mahvetmiş olduğunuz durumu 3 yıl içinde düzeltemezsem beni idam edin...

Bu problemin çözüm reçetisi sadece bendedir...

Seçim sizlerin... 

Ya hep birlikte yok olacağız, ya da bu durumu benim öncülüğümde hep birlikte düzeltiriz...

Ayrıca da, sizlerden bir istirhamım daha var...

Herkesin iyiliği için, Balık yasağının bir ay daha uzatılmasını talep ediyorum... 

Çünkü, denizlerimizde tutulabilecek olan biraz istavrit ve sadece 10 günlük hamsi balığı var... 

Bunun karşılığında da, her bir teknenin günlük ortalama mazot tüketimi 2.000 TL olduğu düşünülecek olunursa ve toplam 1000 adet tekne olduğu da dikkate alınırsa, ne kadar büyük bir zararın olacağını sizler hesaplayın... 

Tam da bu nedenlerle, benim acizane tavsiyem, balık yasağının en az 1 ay daha uzatılmasından yana olup, bu erteleme ile denizlerimize biraz daha zaman tanınmış olacak ve de oluşacak olan maddi zararlar minimize edilmiş olunacaktır...  

Çünkü; tutulacak olan 10 günlük hamsiden başka hiç bir türde balık yok... 

Bunu göz önünde bulundurarak bir karar vermeniz gerekiyor... 

Benim son uyarılarım bunlardan ibaret olup, bundan sonra artık tek kelime dahi etmeyeceğim...

Çünkü, uyarılarımın dikkate alınmamasından, artık bende bıktım ve herkese rastgele diyor ve şu andan itibaren ebeddiyen susuyorum...

Erdinç Erkorkmaz

Yalova - Altın Balık

Bu kadar hızlı gelişimin sonucu olarak tüketicilerin bu hıza ayak uyduramamasından, sektör dışındaki rekabetten ve bilgi eksikliğinden kaynaklanan bir yanlış anlaşılma silsilesi meydana geldi. Televizyonda ve sosyal medyada işin uzmanı olsun veya olmasın sektöre nereden vursam, nereden açıklarını söylesem havaları tüketiciler bir yana üreticileri de ötekileştirmeye başladı. Ben de naçizane bu toz bulutlarını dağıtacak bir şeyler karalamak ve uzun uzun yazmadan bunu bir yazı dizisi haline getirmek istedim.

Küresel olarak balık avcılığındaki durgunluk, aslında günümüzde su ürünleri yetiştiriciliğinin ne kadar gerekli ve önemli olduğunun bir göstergesi. Akademik terimde çok genel bir cümle vardır ve burada da yazmadan geçemeyeceğim: “Artan dünya nüfusu karşısında, yüksek kaliteli protein talebini karşılamanın en sağlıklı ve tek yolu su ürünleri yetiştiriciliğidir”. Geniş açıdan bakıldığında, su ürünleri yetiştiriciliği sektörünün küresel anlamda çok hızlı gelişmesini açıklıyor. Bu gelişimle birlikte, tüketicilerin sağlık ve çevre sorunları başta olmak üzere balık popülasyonlarının korunması, refahı, üretim yerlerinde oluşan biyolojik ve kimyasal kirlilik ile alakalı endişeleri ve çekinceleri oluşmaya başladı. Bu endişelerin çoğu, belirsiz söylentilere, uzun süredir modası geçmiş üretim standartlarına veya bazı çevrelerin menfaat kaygılarına dayanmaktadır.

Su ürünleri yetiştiriciliği sektörünün sürdürülebilir üretim için verdiği emekler ve su ürünleri yetiştiriciliğinin avantajlarının uzun vadede anlaşılmaması sonucu tüketicilerin sektöre ön yargı ile yaklaşımına sebep olmaktadır. Aslında sucul hayvanların evcilleştirilmesi ve yetiştirilmesi, insan yaşamı üzerinde çok ciddi bir etkisi olan karasal hayvanların üretimi ile kıyaslandığında daha az risk içerir. İnsanlara bulaşabilen hemen hemen tüm büyük bulaşıcı hastalıklar (şarbon ve kuş gribi gibi) kara hayvanlarından kaynaklanmaktadır. Bugüne kadar, su ürünleri yetiştiriciliğinde sucul hayvan ve bitki türlerinden viral kaynaklı tek bir insan patojeni tespit edilmemiştir.

Diğer taraftan su ürünleri yetiştiriciliğinde hastalıklar sektör için başlı başına kalıcı bir sorun oluşturmaktadır. Yani eğer ortamda hastalık yapan bir etken varsa bu sadece üretimi yapılan türleri değil çiftliklerin yakın çevresindeki çok sayıda türü de tehdit etmektedirler. Bu tehdit yalnızca hastalıkları değil, bunların kontrolü, tedavi edici ilaçların seçimi ve kullanımı da kapsamaktadır. İşte tam burada halkın algıda seçicilik yaparak yıldızını parlattığı “antibiyotikler” devreye giriyor (Eğer hastalık etkeni bakteriler ise !!!) Ancak diğer taraftan tarımda yapılan zararlı bitki ve böcekler için kullanılan herbisitler ve kimyasalları kimse dile getirmez. Bakınız su ürünleri yetiştiriciliğinde bir hastalık olması durumunda, üreticiler genelde sınırlı eylem planına sahiptirler. Balık sağlığı ve refahı söz konusu olduğunda iyileştirici tedavi uygulamak zorundadırlar ve kullandıkları tedavilerde kullandıkları ilaç yelpazesi oldukça sınırlıdır.

Alabalık, levrek ve çipura gibi balık türlerini yetiştiren üreticiler balıkların bağışıklık sistemini güçlendirmek için aşılama gibi önleyici tedbirlere başvurmaktadırlar. Tıpkı bizlerin çocuklarımızı daha küçükken aşıya götürdüğümüz gibi. Üretim sırasında yine hastalık belirtileri görüldüğünde ise uzmanlar (veterinerler ve su ürünleri mühendisleri) gerekli değerlendirmeler ile hastalığın cinsine, balığın büyüklüğüne ve ortam koşulları göz önünde bulundurularak ilaç seçimi ve uygulamasını yapmaktadırlar. Bu ilaçlar da balıklar sofralarımıza gelene kadar vücutlarından atılmaktadır. Burada kesin konuşuyorum çünkü Ülkemiz genelindeki bütün balık çiftliklerinde yetiştirilen balıklar, her türlü hijyen, sağlık ve çevre şartlarına uygun olarak üretildiğinden, balıklarımızın büyük bir bölümü başta AB ülkeleri olmak üzere 80 farklı ülkeye gönül rahatlığıyla ihraç edilmektedir.

Gerekli mevzuat ve denetimlerle yurt içi piyasasına çıkarken takip edilen kültür balıkları, yurt dışına ihraç edilirken de alıcı ülke tarafından da her türlü analizleri yaptırılmaktadır. Tabi onlardaki yasal uygulamalar bizimki gibi değil. En ufacık bir kalıntıda geri iade yapıldığını, örneğin Rusya’nın domatesi, biberi geri gönderdiğini hatırlatmak isterim. Ama siz hiç böyle bir sebepten geri dönen kültür balığı duydunuz mu?

Dr. Dilara KAYA ÖZTÜRK

Üzülerek yaşadık ki, ülkemizde balon balığı olgusu iyi niyetli çabalara rağmen doğru yönetilemiyor… Son bir yılda ölüm sayısı açısından, balon balığını yoğun olarak tüketen Japonya’yı yakaladık. Umarım bir an önce gerekli önlemler alınır ve daha fazla ölüm gerçekleşmez.

2003 yılında kıyılarımızda ilk balon balığının yakalanmasından bu güne hızla yayılan balon balıkları Yunanistan'dan İtalya'ya, Tunus'tan Mısır'a, Cezayir'den, İspanya'ya kadar tüm Akdeniz’i işgal etti. Balon balıklarının istilacılığını ve taşıdığı tehdit potansiyelini erken keşfeden Avrupa Birliği balon balıkları için çok erken önlem almaya başladı ve balon balıklarının yer aldığı Tetraodontidae familyasının tamamının avlanmasını, karaya çıkarılmasını ve satışını tamamen yasakladı. Bu önlemler ve erken müdahale AB ülkelerinde, balon balıklarından kaynaklı bir ölümlü zehirlenme yaşanmıyor. Fakat ülkemizde son aylarda yaşanan ölümler, balon balıkları ve bu balıklardan kaynaklı risklerin doğru yönetilemediğini ortaya koyuyor. Önlem almada geciken ve aldığı önlemlerden de sorunu tam olarak anlamadığı anlaşılan ülkemizde ilerleyen dönemlerde balon balığı kaynaklı ölüm ve zehirlenmelerin yaşanmaya devam edebileceği ihtimalini ortaya koyuyor. Gelinen bu noktada sorulması gereken bazı sorular da yok değil.

• Tüm balon balıkları ödürücü olabildiği halde maalesef 2020 yılına kadar sadece iki balon balığının avlanması yasaktı, neyse ki bu sayı arttırıldı ama “neden tüm familya yasak kapsamına alınmıyor?”
•  
• Balon balıklarının kuyruklarının 5 TL karşılığı toplanması uygulamasının amacı neydi? Balon balıklarının halk sağlığı açısından risklerini mi azaltmak yoksa balon balığı populasyonunu mu dengelemek? Sadece tek bir türün toplanması diğer zehirli türlerin toplanmamış olması halk sağlığı riskinin çok da göz önüne alınmadığını göstermiyor mu? Amaç eğer ki balon balığı populasyonunun azaltılmasıysa, tüm Akdeniz’i istila etmiş balıkların yerel önlemlerle azaltılabileceğini düşünmek tam anlamıyla “aşırı iyimserlik” olmaz mı? Bunun için yapılan ödemeler de kaynak israfı değil midir? Kuyruk toplama teşvik uygulaması belki balıkçının balon balığından kaynaklı zararını tazmin etmeyi amaçlıyordu. Anlaşılabilir olan bu gerekçe için insanlara balon balığı getirmelerini söylemek ne kadar doğru bir yaklaşımdır. Üstelik belirlenen 1 milyon balık kuyruğu hedefine bile ulaşılamadı. Balon balıklarının zehri açık yaradan bile zehirlenme ve hatta ölüme neden olabilecekken neden balığın bir organının kesilip balıkçı/vatandaş bu riske sokulmaktadır?

• Amatör balıkçılığı düzenleyen “5/2 Numaralı Amatör Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ”de balon balıklarına dair neden bir kısıtlama yok? Hatırlayın 2020 yılında Antalya’da hayatını kaybeden vatandaşımız olta ile yakaladığı balon balığından zehirlenmişti! Balon balığı avlayan bir amatör balıkçı yakaladığı balığın etini çıkarıp başka bir insana vermesi durumunda ne gibi bir yasal yükümlülük ile karşı karşıyadır, bilmiyoruz. Bu problemlerden ve risklerden kurtulmak için balon balıklarının avlanması amatör balıkçılar için de acilen familya düzeyinde yasak kapsamına alınmalıdır.

• Balon balıklarının Japonya’ya ihraç edilmesi düşüncesi, ne kadar gerçekçidir? Kıyılarımızda yaşayan balon balıklarının Japonya Sağlık Bakanlığının izin verdiği 22 balon balığı türünden farklıdır. Ayrıca kıyılarımızdaki balon balıklarının insan tüketimine yönelik ihracı gerçekçi bir düşünce değildir. Balon balıkları hakkında olmaması gereken bir algı oluşturan bu söylemlerden derhal vaz geçilmeli ve balon balığı gerçeği kabul edilerek buna göre ayakları yere basan ve tüm familyayı kapsayan önlemler alınmalıdır.

• Son olarak balon balığı yediğini ve ölmediğini söyleyen farklı meslek gruplarından insalara şunu da sormak gerekiyor, “Balon balıklarının ölümcül olduğuna inanmamız için kaç insanın daha ölmesi gerekiyor?”

Balon balığı tüketmeyin ve tüketilmesine izin vermeyin!

Doç. Dr. Ali Rıza Köşker

Çukurova Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi

Yıllardır Amatör Sportif Olta Balıkçılığı yapmaktayım. Bu yazımda sevgili hemcinslerime seslenmek istiyorum. Olta balıkçılığına tutku derecesinde gönül vermiş biri olarak, kadınlarımızın balıkçılığa fazla ilgi göstermemesinin sebebi, bu hobiyle buluşma şanslarının olmamasından kaynaklandığı kanaatindeyim.

Eşiyle babasıyla ya da yaşadığı yerde balık tutanlar varsa kendisinin de denemek istemesiyle oluşuyor. Erkek hobisi olarak görülse de, isterlerse kadınlarımızın bu konuda gayet başarılı oldukları görülmektedir.

Balık tutmak başta parmaklar, el, kol, bacak (tricepsler) kaslarımızla birlikte bütün vücut kaslarımızı çalıştırır. Özellikle küçük hareketsiz omuz kaslarını çalıştırmak için birebirdir. İki kez omuz yırtığı yaşamış, uzun süren acılı tedavi süreci geçirmiş biri olarak önereceğim küçükten büyüğe herkesin yapabileceği doğal bir spor aktivitesidir.

Balık tutmaya geceden gitmiş iseniz gökyüzünde milyonlarca yıldızın sizi selamladığını görmek, güneşin doğuşunu izlemek, saniye saniye tabiatın uyandığını, kuşların, kelebeklerin, yusufçukların kanatlarının size serenat yaptığını duymak, sessizligi dinlemek, suda oynayan balığa odaklanmak, ıslanmadan derinlere dalmak iç dünyanızı keşfetmektir.

Hep düşünmüşümdür, böyle bir güzellikten kadınlarımız kendilerini neden mahrum eder ki?

Katıldığım etkinlikler ve yarışmalarda her fırsatta gazete ve televizyon röportajlarımda kadınlarımızın bu hobide etkin olarak yer almaları için seslendim, çağrılarda bulundum.

Deniz kıyılarımızda balık tutmaya gönül vermiş hanımlarla çok karşılaşıyoruz fakat iç sularımızda maalesef kadınlarımızı görememekteyiz. Tatlı sularımızda şartların zor olduğunu kendim de birebir yaşadığım için biliyor, hak vermiyor da değilim.

Neden bu hobiye ilgisiz kaldıklarının en güzel cevabını yine onlar verir diye düşünerek çevremdeki farklı kesimlerdeki kadın arkadaşlarımın fikirlerini almak istedim…

Gelen cevapların ortak noktası; erkeklerin bu işe daha yatkın olduğunu, soğuk ve rüzgarın kendilerini yıprattığını, erken kalkmak istemediklerini, balığa dokunmaya, botla suya açılmaya korktuklarını büyük bir kesim de eşlerinin balığa tek başına gitmek istediklerini, kendilerinin eşlik etmelerine müsaade etmediklerini, dolayısı ile ayrı ayrı plan yaptıklarını, ayrıca isteseler de tek başına gidebilecekleri yer olmadığını belirttiler.

Maalesef duyduklarım benim için üzücüydü çünkü bu duyguyu yaşamamışlardı, denememişlerdi, fırsat verilmemişti, dünyanın en güzel hobisini tanımıyorlardı.

Temiz havada doğayla iç içe sabırla beklemeyi, düşünmeyi, odaklanmayı, strateji üretmeyi, iç dünyalarını keşfetmenin ruhlarındaki yansımasını bilmiyorlardı.

Halbuki eşleri ile birlikte bu hobide yer alsalardı; aile bağlarının kuvvetleneceği, özellikle çocukların kişisel gelişimi, doğayı tanıma, koruma, el becerisini geliştirme, enerjilerini boşaltma açısından fiziksel bir terapiye şahit olacaklardı.

Dünya üzerinde çok etkin gördüğümüz kadın amatör olta balıkçıları figürünün en önemli sebebi, amatör olta balıkçılığının aile içerisinde yer bulması ve özel avlak alanlarının olmasıdır. Avlak alanlarında sosyal tesislerin bulunması kadın balıkçıların tek başına kamp yapıp balık tutabilme şanslarını artırmaktadır.

Son zamanlarda ülkemizde de bu konuda ümit verici gelişmeler olmakla birlikte, başta Balıkesir’de özel avlak alanlarının kurulmaya başladığını görmekteyiz.

Denizlerimizde ve özellikle tatlı sularımızda güvenlikli sosyal imkanların olduğu kamp alanları ve avlak yerlerinin yapılması Kadın Amatör Olta Balıkçılığının gelişmesi ve hakettiği yere ulaşması açısından çok önemlidir.

Kadın amatör olta balıkçı sayısının artması, yerel yönetimleri de bu konuda daha fazla çalışma yapmaya sevk edeceği kanaatindeyim.

Ben Ankara’da yaşamaktayım. Ankara’da gidebileceğim bir avlak alanı bulunmamaktadır. Ankara’ya yakın Kurtboğazı Barajı, Asartepe Barajı (Çanıllı Barajı), Mavi Göl (Bayındır Barajı) Mogan Gölü, Eymir Gölü gibi birçok güzide yerimiz var. Federasyonumuz ve Derneklerimizin, Belediyelerimizle işbirliği yaparak güvenliği olan, içinde sosyal imkanların bulunduğu, kadınlarımızın rahatça avlanabileceği avlak alanları oluşturulmalıdır. Böylelikle kadınlarımızın rahatça avlanabilmesi ile Kadın Olta Balıkçılığının etkin bir şekilde artması mümkün olacaktır. Dolayısıyla bu hobide cinsiyet ayrımcılığını da ortadan kaldıracak, balık neslinin devamlılığı açısından çocuklarımıza ve gençlerimize korumacılığı daha iyi öğretebilmesi adına kadın balıkçılarımız daha aktif bir şekilde rol alabileceklerdir.

Haydi hanımlar kendinize bir şans verin birilerinin sizi balık tutmaya davet etmesini beklemeyin. Bu hobiden kendinizi soyutlamayın. Evet başlangıç için biraz zorlanabilirsiniz ama hayata karşı direnciniz yükselecek, kendinize olan güveniniz artacak, hayat mücadelesindeki duruşunuz değişecektir. Biz kadınların başaramayacağı hiç bir şey yok, yeter ki isteyelim.

Gelin el ele verelim bu güzel hobinin tadını çıkaralım. Stressiz, pozitif, güçlü ve daha mutlu, kısacası NEFES alan kadınlar olalım...

#BalıkBitmesin

Özden AYDIN ŞİMŞEK

Midye Nedir?

Midye, tatlı su ve tuzlu suda yaşayan, istiridye ve yumuşakçalar ailesine üye bir su canlısıdır. Kabukların dış kısmı mavi, kahverengi, gri ve siyah tonlarında değişen renklerdedir. İç kısım gümüş renkte olur. Vücutları yumuşak ve süngerimsi görünümdedir ve yenilebilir kısmı oluşturur.

Tatlı suda veya tuzlu suda yaşayan farklı farklı midye türleri vardır. Çoğunlukla okyanusların sığ kıyı bölgelerinde veya gölet ve göl kenarlarının yakınlarında bulunurlar. Tatlı su midyeleri genellikle su incisi ürettikleri için yenmezler. Midye kızartılarak, ızgarada, fırında, tütsülenmiş buharda pişirilerek yenebilir. Midye çoğunlukla ticari kullanım için çiftliklerde yetiştirilir. Avrupa ve Pasifik ülkelerinde oldukça popüler bir atıştırmalıktır. Aynı zamanda besleyici değeri olan bir besindir. A vitamini, folat ve B12 gibi B vitaminleri, fosfor, selenyum, çinko ve magnezyum gibi mineraller ve Omega-3 yağ asitleri açısından zengindir. Midye tuzlu suda pişirildiği için diğer kabuklu deniz ürünleri çeşitlerinden daha yüksek miktarda sodyum içerirler. Bu durum hipertansiyonu olan hastalarda önem arz eder.

Midyenin Faydaları nelerdir?

Doymamış yağ asidi ve Omega-3 vitamini açısından oldukça zengin olan midye kalp dostudur. Ancak aşırı midye tüketimi hipertansiyonu tetikleyebilir. Özellikle yeşil midye kondroitin sülfat, demir, betain ve glikoaminoglikanlar gibi zengin bir besin kaynağı olduğu için eklem problemlerine, kireçlenmeye iyi gelir. Cillte kolajen sentezini destekleyerek yaşlanmayı geciktirir. Fosfor başta olmak üzere içerdiği mineraller kemik ve dişler için oldukça faydalıdır. Bağışıklık sistemini güçlendirir. Kaliteli yüksek protein içeriğiyle diyetlerin bir parçası olabilir. Demir içerdiğinden kansızlığı engeller.

Midyenin zararları nelerdir?

İnsanlar dünyayı kirletmeden önce belki de midye eşsiz bir gıda idi. Ancak tabiatın daha çok kirlenmesi ile bünyesinde ağır metaller biriktiren midye, besin kaynağı olmaktan çok, zehir saçan gıdalar haline gelmiştir. Aşırı midye tüketimi ile biriken başta cıva olmak üzere ağır metaller insan vücudunda özellikle nörolojik sistemde ağır zehirlenmelere yol açar ve Alzeimer, demans gibi rahatsızlıklar tetiklenir.  Bu nedenle hamilelerin ve küçük çocukların midye tüketmemesi gerekir.

Ağır metal zehirlenmeleri dışında bayat midye tüketimi gıda zehirlenmesine yol açabilir. Beklemiş midyede bakteriler artar ve bu midyeler toksin üretmeye başlar. Bunların vücuda alınmasıyla bulantı kusma ishal gibi zehirlenme belirtileri ortaya çıkar.

Tüm bunların dışında doğada zehirli midyeler de mevcuttur. Zehirli midye, son derece tehlikeli ve felç edici nörotoksin saksitoksini içerir. Bu nörotoksin, paralitik kabuklu deniz ürünleri zehirlenmesinin nedenidir.

Midye pişirilse bile toksin yok olmaz ve toksinin varlığı tadından belli olmaz. İlk belirtileri ağızda ve dudaklarda yüze ve boyuna yayılan uyuşmadır. Sonra baş ağrısı, baş dönmesi, konuşma bozukluğu ve felç gelişir ve bazen ölümcül olabilir.

Toksin, sarin sinir gazından 1000 kat daha etkilidir. Her yıl dünya çapında 2500 kişi bu zehirlenmeden etkilenmektedir. Vakaların çoğu hafiftir ancak yüzde 2 ile 14 arasında ölüm gerçekleşmektedir. Tropikal bölgelerde zehirli midyeler daha çok görülür. Özellikle Endonezya, Filipinler, Tayland ve Malezya gibi tropikal bölgelerde zehirli midyelere daha sık rastlanır.

Midyeleri yemenin tehlikeli olup olmadığını kontrol edecek bir sistem yoktur. Ayrıca Alaska, Yeni Zelanda, Guatemala, Güney Afrika, Japonya ve ABD'de ölümler bildirilmiştir. İspanya'da midyelerin zehirli olup olmadığını test etmek için fareler kullanılmaktadır.

Midye tüketirken nelere dikkat etmeliyiz?

Öncelikle midyenin taze olduğundan emin olmak gerekir. Daha sonra nereden toplandığını sorgulanmalıdır. Midye konusunda hijyene büyük önem verilmelidir. Midye temiz değilse kesinlikle alınmamalıdır. Ne olursa olsun her gıdada olduğu gibi midye de aşırı tüketilmemelidir.  Belki de ilk defa bir ürün için doğal ortamında yetişeni değil çiftlikte üretileni seçin demek gerekir. 

Sağlıklı günler dilerim.

Dr. Ülkü Özkaya

Muhtemelen bu yazımda anlatacaklarımı bazılarınız biliyordur. Bu yazımda birkaç başlık altında anlatacaklarımın, amatör olta balıkçılığına gönül veren yeni arkadaşlarımıza ışık tutmasını dilerim.

Amatör Olta Balıkçılığını tarif etmek gerekirse en basit anlamı ile ticari amacı olmayan sadece kişinin boş zamanını değerlendirmek amacı ile yasaların brlirttiği sınırlar içinde olta ile balık avlamasıdır...

Amatör balıkçılık herşeyden önce bir sevgidir, Tabiat ana sevgisi, su sevgisi, doğa sevgisi ve yaşama sevgisidir.
Bu nedenle gerçek amatör ruh, içindeki maddi manevi sorunları olsa da bir şekilde bu alemde kendine bir yer bulur ve bir yerlerinden buna tutunur.

Bu işte hırs yapmamak gerekir. Hemen her konuda aşırı hırslı olmak ne kadar sorun yaratırsa bu konuda da aynı şekilde başınıza işler açabilir. Çok tehlikeli ortamlarda balık avlamak, kararsız havalarda denize açılmak, hava uygun dahi olsa tedbirsiz denize çıkmak vs. daha nice durum sayabilirim.

Amatör balıkçı, ille de büyük balığı tutmak amacını gütmemelidir. Büyük balıgın peşinden gitmek yerine kısmetine razı olmalıdır. Nasibinin oltasına gelmesini beklemeli ve bunun için gayret göstermelidir. Hava şartlarını hiçe sayıp uzak mesafelerde trofe (büyük balık) peşine düşmek te bir “hırs” göstergesidir ve bu doğru değildir.

Bu işe başlarken tam tekmil başlamak isterim diye tutturmayın. Takım çantanızı pahalı ve bol renkli malzemeler ile doldurmayın. Unutmayın ki hayatınızda başka önemli şeyler de vardır. Her söylenen, her gördüğünüz malzemeyi almak, birilerini zengin etmekten başka bir işe yaramaz.

Malzeme konusunda asgari takımlarla  başlayıp zaman içinde kazandığınız deneysel ve görsel tecrübeler ile çantanızı zenginleştirin.
Balıkçılık demek su kıyısına gidip oltayı atmak demek te değildir. Balığı bilmek, onun ortamını bilmek, belki de onunla yaşamak gibi detayları da bilmek gerekir. Bu bilgiler hem öğretidir hemde insanı bu canlının dünyasına götürüp o dünyanın ne kadar ilginç bir yer olduğunu da sizlere öğretir.
 

Sıralamak gerekirse,

Önce balığı bilmek ve tanımak gerekir

Beslenme alışkanlığı/yediği şeyler nelerdir?

Beslenme zamanları ne zamanlardır?

Bulunduğu ve yaşadığı ortam bilgisi?

Yaşadığı ortamdaki diger canlı türleri ki ona yem olabilecek neler var?

Balığın üreme dönemleri ve yaşam döngüsündeki hareket seyri (göçler vs.)

Av mahallinin diğer canlılar, balıklar vs. açısından durumu,

Balıkta kullanılan olta takımlarının bilgisi,

Balığa gidilecek günün mutlaka hava ve rüzgar durumu bilinmelidir,

Gidilecek mesafe/güzergah bilgisi, bölgedeki ve yol üzerindeki ilk yardım (hastane, sağlık ocağı vs.) bilgisi,

İletişim, ulaşım araçlarınızın sağlıklı ve çalışır vaziyette olması,

Av mahallinin avcılığa uygun olup olmadığının av öncesinden teyidi alınmalıdır(yasal veya özel nedenlerden dolayı)

Eğer bulabilirseniz önceki yıllardan bölge ile ilgili istatistik bilgisi,

İyi bir amatör olta balıkçısı istatistik tutar. Her ne kadar değişen küresel ısınma, iklim değişikliği vs. ortam olsa da yine de balığın bir yaşam döngüsü vardır.

Yıllık su ve ısı değerleri bu konuda önemli bir yer tutar.

Olta çantasının demirbaş malzemelerinden birisi de zehirli canlılara karşı ilaçlar ve korunma malzemeleridir. Her amatör olta balıkçısı mutlaka avlandığı bölgedeki ve tüm denizlerimizdeki zehirli ve  zararlı türler hakkında bilgi edinmelidir. Kimi insana hafif gelen ağrılı zehirlenmeler kimi kişilerde (alerjik bünye) çok daha kritik vakalara neden olabilir.
 

Şimdi bazı maddelerin biraz daha detayına inmek istiyorum:

Beslenme Alışkanlığı yani balığın yediği şeyler nelerdir?

Bir çok avcı bir tür balığın avcılığı konusunda ilk anda yem tartışması yapar (şu yem veya bu yem iyidir gibi) Balıklarda bizim gibi canlıdır ve yaşadığı bölgedeki besinleri (kendince) tüketir. Balık, besin açısından çok zengin ortamda ise ve çeşitlilik varsa ancak o zaman yem seçimi yapar. Sıradan ortamlarda yem olarak buldugu her şeyi yoklar ancak bulduğu ile yetinir.

Örnek: Hazır yem bulamadığınız anda av mahallinde denizel ortamdaki midye türlerini yem olarak deneyebilirsiniz.

Beslenme zamanları:
Genelde balıkların beslenme zamanları sabah ve akşamüstü şeklinde bilinse de bazı balıkların yemlenme saatlerinde iklim ve su ortamı değişikliği nedeni ile zamanla fark olabilir.
Mesela Kefal türlerinde su sıcaklığı farkından dolayı yıl içinde beslenme zamanları oynaktır.
Ayrıca üreme öncesi ve sonrası gibi dönemler yemlenme dürtüsü açısından avcılığı etkileyebilecek unsurlardır.
 

Yaşadığı ortam bilgisi
Su kıyısına geldiğiniz zaman dibini görmediğiniz bir derya ile karşı karşıya olursunuz ve bu ortamda dipte ne var ne yok önceden araştırma yaparak öğrenmek gerekir.

Hedef avın hangi tip ortamları sevdiği ve ne tür dip formasyonu tercih ettiğini bilmek her zaman avantaj sağlayacaktır.
Yılın belli aylarındaki sürü hareketlerini öğrenmek ve buna paralel su sıcaklığını takip etmek, amatör balık avcılığı için başarının bir parçasıdır.

İletişim ve ulaşım araçlarınızın sağlıklı ve çalışır vaziyette olması :
Balığa çıkarken tekne ve motorun çalışabilir vaziyette, sağlıklı durumda olduğundan mutlaka emin olunuz. Cep telefonları denize düşme tehlikesi olan eşyalardan birisidir, emniyete alınız. Kıyıdan avcılıkta çok tehlikeli kayalık, sarp yerlerde avlanmayınız. Yaz ayları iç sularda kırsalda avlanırken, akrep, yılan, çıyan, örümcek gibi zararlı hayvanları göz önüne alınız. Hiç ummadığınız bir anda tüm günün tadı kaçabilir.

Sizlere tavsiyem, amatör olta balıkçılığı işini seviyorsanız, araştırın okuyun. İnternet dünyasında PDF formatlı (ekli) arama yaparsanız bir çok bilimsel araştırma sonuçlarına ulaşabilirsiniz.

Özellikle Su Ürünleri Fakültelerimizin bulunduğu şehirlerdeki avcılar, fakülte kitaplığından bu konularda kaynaklar edinebilirsiniz. Hidrobiyoloji ve İhtiyoloji dallarında bulabildiğiniz kadar dokümanları okuyun. Çok faydası olacaktır.

Değerli Balık Dostları,

Bu sucul dünya hepimizin… Bu canlılar bize gelecekteki nesiller için verilmiş emanettir. Bu emaneti onlara öyle bir teslim edelim ki, bizlerle gurur duysunlar. Kesinlikle balığı oltanın ucunda sallanan bir canlı türü yada tavada, fırında bir yemek gibi görmeyelim. O  bir canlıdır ve karşılıklı menfaatlerimiz vardır.

Bu işin üstadı yoktur. Bu işin sadece tecrübeli olanı vardır. Her türlü balık hakkında bilgisi olan tecrübesi olanı vardır. Ünvanlar ve etiketler gelip geçicidir. Kalıcı olan dostluk ve bilgi paylaşımıdır. Su kıyısında veya denizin ortasında birileri ile beraber o andan, olaydan zevk almaktır. Yaşadığına şükretmektir…

Muvaffak İşmen

Karasal kökenli hayvansal proteinlere doğrudan veya ekonomik erişebilirliliğin azalması, içerdiği besin maddelerinin insan sağlığına olan katkılarının günbegün ortaya çıkması ve tüketicinin bilinçlenmesi de eklenince su ürünlerine olan önem ve talep gittikçe artmaktadır. Ancak denizlerde ve iç sulardaki doğal su ürünleri popülasyonlarının sınırlı olması bu talebi karşılanmasında ne kadar süreklilik sağlar tartışılır? Tartışılır diyorum çünkü günümüzde hala su ürünleri yetiştiriciliğine ön yargıyla bakan taraflı insanların olması beni oldukça şaşırtıyor.

Dünyada milattan önce 2000-1000 yıllarında dayanmakta olup, yaklaşık 4000 yıllık bir geçmişe sahip olan su ürünleri yetiştiriciliğin ilk Çin’de başladığı, Romalıların ise sahillerdeki havuzlarda farklı balık türlerini, kale ve manastırların hendeklerine sazan stoklandığı rivayet ediliyor. Bence bu olay dünya tarihinde gıdaya sınırlı ulaşan insanların sakla samanı gelir zamanı/ ne ekersen onu biçersin mantığıyla ortaya çıktı. Sonuçta biriktirmek, saklamak doğamızda var. Lafügüzaf bir yana Dünyadaki su ürünleri yetiştiriciliği çalışmaları birkaç cümle ile böyleyken peki ülkemizde bu durum nasıl başladı?

1970’li yıllarda iç su kaynaklarımız üzerine kurulan kara tesislerinde sazan ve alabalık üretimi ile başlayan su ürünleri yetiştiriciliği 1980’li yılların ortalarından itibaren Ege Denizi’nde çipura ve levreğin ağ kafeslerde üretilmesiyle ticari bir boyut kazanmış. Ağ kafeslerin 1990’lı yıllarda göl ve barajlarda kullanılmaya başlanılması ve 2004 yılında yürürlüğe giren yasal düzenlemeler ile su ürünleri üretimine uygun olan göl ve barajlarda potansiyel yetiştiricilik alanlarının belirlenmesi ile iç su balıkları yetiştiriciliğinde önemli gelişmeler yaşanmıştır. 2003 yılından itibaren su ürünleri yetiştiriciliğinin mali destekleme programları kapsamına alınması, girdi maliyetlerini düşürmüş, su ürünleri yetiştiricilik sektörü kayıt altına alınmış ve pazarda rekabet gücünü artırmak amacıyla da sektöre güç katmıştır. Tabi bu sürece nitelikli insan gücü (Yaşasın Su Ürünleri Mühendisleri!) ve teknolojik gelişmelerinde etkisinin olduğunu söyleyelim. Bu arada Su Ürünleri Kanunu, Avrupa Birliğine uyum şartları gibi yasal mevzuatlar devreye girerek sektör faaliyetleri organize yürütülmesi zorunluluk olmuş. Sektörün organize çalışmaları su ürünleri fakültelerin bilimsel aktiviteleri ile birleşince gıda sektörü içinde yıldızı parlamış. Düşünsenize, nasıl bir parlamaysa Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) verilerine göre, Dünya’da su ürünleri yetiştiriciliğinde en hızlı büyüyen üçüncü ülke olarak kayıtlara geçmiş (1).

Şimdi durum nasıl?

Gerek deniz, gerekse iç sularda olmak üzere yılda 522.772 tonluk üretim gücüne sahip 2127 adet su ürünleri yetiştiricilik tesisimiz var. Uzun uzun anlatmak yerine şunu söyleyeyim 2019 yılı istatistiklerine yansıyan 373.356 ton balık yetiştiriyoruz (2). Levrek ve çipura yetiştiriciliği ile dünyaya meydan okuyor, porsiyonluk gökkuşağı alabalığı ya da şimdilerde çok popüler namıdeğer “ Türk somonu’nu” Karadeniz’de üreterek Uzak Doğu piyasasında “Atlantik somonu”na kafa tutuyoruz. Sofralarınızı süsleyen “ton balığı”nı Ege’de besiye çekiyor ve dünyaya satıyoruz. Kapasitelerinin bir kısmını alternatif kültür balıkçılığına ayıran kuluçkahanelerde, farklı balık türlerini yetiştirmeye çalışıyor, gerek ürün çeşitliliğine katkı sağlıyoruz. Bakanlığımızın araştırma merkezlerinde, kalkan balığı, sazan gibi balıkları üreterek doğal stokların sürdürülebilirliğine ve korunmasına destek oluyoruz. Sektörel çalışmalar bir yana insanlara sağlıklı hayvansal protein sağlamaya çalışıyor, ürünlerimizi siz sofranıza kabul edin diye çeşitli işleme teknolojileriyle değerlendirerek sevdirmeye çalışıyoruz.

Biz kim miyiz?

Biz, su ürünleri yetiştiriciliğinde dünyaya kafa tutan, ülkemizi daha iyi yerlere taşımayı hedeflemiş, nitelikli insan gücünü ve teknolojik gelişmeleri arkamıza almış “Türk Su Ürünleri Yetiştiricileriyiz”

Dr. Dilara KAYA ÖZTÜRK

Sinop Üniversitesi

1. FAO, 2017 Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2017 FAO Aquaculture Newsletter. April 201. No: 56
2. BSGM, 2020. Su Ürünleri istatistikleri. https://www.tarimorman.gov.tr/BSGM 

Maalesef balon balıklarına dair ciddi bir bilgi kirliliği söz konusu, bu yazı sayesinde bilimsel çalışmaların ışığında balon balıklarına dair doğru bilgileri aktarmaya çalışacağım.

Balon balıkları adlarını kendilerini şişirebilme yeteneklerinden almış, tropik bölgelere özgü balık türleridir. Yaygın olarak iki familyada bulunan balon balıkları denizlerin yanı sıra tatlı sularda da yaşayan türlere sahiptirler. Diodontidae familyasında 19 tür yer alırken, en kalabalık familya olan Tetraodontidae familyasında yaklaşık 200 farklı tür balon balığı yer almaktadır. Afrika ve Doğu Asya'daki tatlı sulardan; Hint Okyanusu, Atlantik Okyanusu ve Pasifik Okyanusu gibi tropik ve sub-tropik denizlere kadar geniş bir alanda yaşarlar. Balon balıklarına binlerce yıldır aşina olan Doğu Asya ve Avustralya kıtası ülkelerinde yaygın tüketimi de mevcuttur. Ancak bazı türleri insanlar için öldürücü etki gösterebilen bir nörotoksin olan Tetrodotoksin (TTX) içermektedirler.

TTX günümüzde bilinen en güçlü denizel toksindir. Geleneksel yemek kültürü içerisinde balon balıklarının yoğun olarak yer aldığı Japonya’da, balon balıkları ve taşıdıkları toksine dair yapılan ilk bilimsel çalışmalar yaklaşık bir asırdan daha eski zamanlara dayanmaktadır. Balon balığı toksini 1880 yılında Japonya’da Y. Tahara tarafından ilk olarak Tetraodontia familyası balon balıklarında bulunmasından dolayı, bu familyadan esinlenilerek TTX olarak isimlendirilmiştir.

TTX protein yapıda olmayan, suda çözünebilen, renksiz, kokusuz, asidik ortamda çözünebilen bir toksindir. TTX sıcaklık değişimine karşı dirençli bir nörotoksindir. Bu nedenle TTX içeren bir balon balığını pişirseniz dahi balon balığı öldürücü etkisini kaybetmez zehirlenmeye yol açabilir. TTX zehirlenmelerinde sinir sistemi ve hareket (kas) sistemi ile ilgili belirtiler gözlenir. Belirgin TTX zehirlenme semptomları felç, solunum yetmezliği, bulantı, kas koordinasyon bozukluğudur. Ancak erken tanı ve destekleyici tedavi ile olumlu sonuçlar alınabilmektedir. Hasta eğer 24 saat içerisinde solunum yetmezliğinden ölmezse herhangi bir kalıntı olmaksızın iyileşir. Dünyanın birçok bölgesinde, Uzakdoğu ülkelerinde hala balon balığı zehirlenmeleri görülmektedir.Ülkemiz ve diğer Akdeniz ülkeleri için yeni bir olgu olsa da nerdeyse 15 yıl içerisinde tüm Akdeniz’i işgal etmiş balıklarla karşı karşıyayız. Maalesef bu hızlı yayılım nedeniyle zehirlenmeler de artmaya başladı. Bu yıl içerisinde özellikle Antalya’da balon balığından kaynaklı zehirlenmeler yaşandı. Hatta bir vatandaşımız hayatını kaybetti.

Her ne kadar ekolojik ve balıkçılık üzerine etkileri öne çıkıyor olsa da, zehrinden dolayı balon balıkları önemli bir halk sağlığı olarak önümüzde durmaktadır. Bu nedenle balon balıklarının zehri ve kullanılabilirliğine dair araştırmalar daha da önemli ve elzem durumdadır. Akdeniz Denizel Toksin Araştırma Grubu olarak kıyılarımızdaki en yaygın dört balon balığı türünün, toksin düzeylerini, ağır metal içeriklerini, besinsel içeriklerini, bakteri floralarını belirlediğimiz çalışmalardan elde ettiğimiz bulgular çerçevesinde ortamdaki bilgi kirliliğine söyleceklerimiz var elbette.

Balon balıkları hakkında bilmemiz gerekenler nelerdir?

• Balon balıkları sosyo-ekonomik olarak Akdeniz’in en tehlikeli balıklarındandır. Balıkçılara çok ciddi ekonomik zararlar vermektedirler.
•  
• Kıyılarımızda yaşayan balon balıkları Japonya’da tüketilen Fugu türlerinden değildir. bu nedenle Japonya’ya balon balığı ihraç etme düşüncesi gerçekçi değildir.
•  
• Kıyılarımızda yaşayan balon balıkları kesinlikle tüketilmemelidir. Doğru “temizlenirse tüketilebilir” gibi yanlış söylemlere itibar edilmemelidir.
•  
• Dünya genelinde, balon balığından zehirlenenlerin bir kısmı iyileşse de büyük bir kısmı hayatını kaybetmektedir.
• Her balıkta farklı oranlarda toksin bulunabilir, mevsime balığın yakalandığı yere ve balığın cinsiyetine göre değişkenlik gösterir ve bu fark balığın dış görünüşü ile anlaşılamaz. Bu nedenle Antalya’da zehirlenen hastaların bir kısmı iyileşebilmişken, bir hasta hayatını kaybetmiştir.
•  
• Balon balıklarının iç organlarında, derilerinde ve etinde TTX bulunmaktadır.
•  
• TTX’in ilaç olarak kullanımına yönelik araştırmalar yapılmaktadır fakat modern tıpta tescillenmiş bir ilaç olarak kulanımı henüz yoktur.
•  
• Balon balıklarının ticari olarak avlanması izne tabidir. Fakat amatör balıkçıların balon balığı avlamasının önünde (5/2 nolu tebliğde) maalesef yasal bir kısıtlama ve düzenleme yoktur.
•  
• Balon balıkları artık denizlerimizin bir gerçeğidir. Onlardan kurtulmaya değil, onlarla yaşamayı öğrenmeye çabalamalıyız.
•  
• Hali hazırda ülke ekonomisine yönelik mali yük olan balon balıklarını sadece 5 TL karşılığında kuyruk toplamakla değil, gıda dışı kullanım olanaklarını araştırmakla dengeleyebiliriz.
•  

Balon balıkları ve diğer zehirli denizel canlılarla ilgili güncel ve detaylı bilgilere Akdeniz Denizel Toksin Araştırma Grubu’nun hesabından  da ulaşabilirsiniz.